Marzena Lewicka
W lutym 2024 roku media na całym świecie obiegła wiadomość: w Amazonii odkryto nowy gatunek gigantycznej anakondy. Do tego w towarzystwie ekipy filmowej z Willem Smithem. Anakonda północna, nazwana naukowo Eunectes akayima, miała różnić się od znanej od stuleci anakondy zielonej bardziej niż człowiek od szympansa. Brzmiało jak scenariusz filmu przyrodniczego. Kilka miesięcy później okazało się, że historia jest bardziej skomplikowana, a spór o tego węża toczy się w naukowych czasopismach do dziś. 🐍
📌 W skrócie
- W 2024 roku naukowcy pod kierunkiem prof. Bryana Frya ogłosili, że anakonda zielona to dwa odrębne gatunki, północny i południowy.
- Ich DNA mitochondrialne różni się o 5,5 procent, a linie rozdzieliły się ok. 10 mln lat temu.
- Największa samica zmierzona przez zespół w Ekwadorze miała 6,3 metra. Doniesienia o 7,5 m i 500 kg to relacje miejscowych, nie pomiary.
- Inni taksonomowie zarzucili autorom błędy w zasadach nazewnictwa. Główne bazy gatunków traktują dziś E. akayima jako synonim anakondy zielonej.
- Anakonda to najcięższy wąż świata. Najdłuższy jest pyton siatkowy.
- Nie ma udokumentowanego przypadku, by anakonda zjadła człowieka.
🌿 Wyprawa na ziemie Waorani
Zespół badaczy z kilku krajów, któremu przewodził Bryan Fry z University of Queensland, a pierwszym autorem pracy był Jesús Rivas, od lat najbardziej znany specjalista od anakond, pracował w regionie Bameno w ekwadorskiej Amazonii. To terytorium ludu Baihuaeri Waorani. Badaczy zaprosił tam wódz Penti Baihua. Według Frya takie zaproszenie to rzadkość, bo plemię nawiązało pierwszy kontakt ze światem zewnętrznym dopiero w 1958 roku.
W tym samym czasie w dżungli nagrywano serial National Geographic „Pole to Pole with Will Smith”. Holenderski biolog i prezenter Freek Vonk, współautor badań, pływał tam z ogromną anakondą. Stąd wziął się medialny przekaz, że gatunek odkryto przy okazji kręcenia programu. W rzeczywistości analiza genetyczna objęła próbki węży z dziewięciu krajów, zbierane przez lata. Wyprawa do Ekwadoru dostarczyła tylko części z nich.
🧬 Co pokazało DNA
Praca ukazała się 16 lutego 2024 roku w czasopiśmie „Diversity”. Badacze porównali DNA mitochondrialne anakond z całego zasięgu i znaleźli dwie wyraźne linie rodowe. Różnica między nimi wyniosła 5,5 procent. Fry porównał to w mediach do około 2 procent różnicy między człowiekiem a szympansem. Rozejście się obu grup naukowcy datują na około 10 milionów lat temu.
⚠️ Haczyk w porównaniu
Liczba 5,5 procent dotyczy wyłącznie DNA mitochondrialnego, czyli niewielkiego fragmentu materiału genetycznego. Porównanie z człowiekiem i szympansem odnosi się do całego genomu. To efektowne zestawienie, ale nie do końca uczciwe. Właśnie oparcie wniosków głównie na DNA mitochondrialnym stało się jednym z zarzutów krytyków.
Nazwę akayima zaczerpnięto z języka karibskiego ludu Kariña. Oznacza „wielki wąż”. Autorzy chcieli w ten sposób uhonorować rdzenne nazewnictwo.
⚔️ Spór taksonomów
Entuzjazm mediów szybko zderzył się z krytyką specjalistów od nazewnictwa zoologicznego. W ciągu kilku miesięcy ukazały się co najmniej trzy prace, które podważały opis nowego gatunku.
📜 Marzec 2024: „Bionomina”
Dwa zespoły, w tym grupa znanych taksonomów z Alainem Duboisem na czele, wskazały naruszenia Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Zoologicznej. Zarzuty dotyczyły m.in. zasady pierwszeństwa nazw i błędnych założeń co do miejsca, z którego pochodził okaz, na podstawie którego Linneusz opisał anakondę w 1758 roku. Wniosek: E. akayima to synonim E. murinus.
🔍 „Jak nie opisywać gatunku”
Tak, bez owijania w bawełnę, zatytułowali swoją pracę w „Zoological Journal of the Linnean Society” badacze pod kierunkiem Wolfganga Wüstera. Ustalili, że okaz Linneusza najpewniej pochodził z Trynidadu. Problem w tym, że Trynidad leży w zasięgu linii północnej. Jeśli tak, to stara nazwa murinus należy się właśnie anakondzie północnej, a nowej nazwy potrzebowałaby raczej ta południowa. Autorzy postulowali też badania DNA jądrowego i gęstsze pobieranie próbek.
✍️ Lipiec 2024: druga publikacja Rivasa
Autorzy odkrycia odpowiedzieli nowym artykułem w „Diversity”. Przyznali, że korygują błędy wskazane przez innych badaczy, wyznaczyli nowy okaz wzorcowy i ponownie opisali gatunek. Jako dodatkowy argument wskazali różnice w budowie ciała i dymorfizmie płciowym między liniami.
Na dziś Reptile Database oraz Catalogue of Life, czyli najważniejsze katalogi gatunków, wymieniają Eunectes akayima jako synonim anakondy zielonej. Nikt nie podważa, że w obrębie anakond zielonych istnieją dwie wyraźne linie genetyczne. Spór dotyczy tego, czy to już osobne gatunki i która z nich powinna nosić jaką nazwę. Do października 2026 roku nie ukazała się praca, która by go rozstrzygnęła.
📏 Ile naprawdę mierzy anakonda
Wokół anakond narosło wiele przesady, a artykuły o nowym gatunku dołożyły swoje. Oto, co jest zmierzone, a co tylko opowiedziane:
Anakonda zielona to najcięższy wąż świata, ale nie najdłuższy. Ten tytuł należy do pytona siatkowego. Rekord Guinnessa należy do samicy o imieniu Medusa, która w 2011 roku w Kansas City mierzyła 7,67 metra. Samice anakond są przy tym wielokrotnie większe od samców, co jest jednym z najsilniejszych przykładów dymorfizmu płciowego wśród węży.
📰 Fałszywa wiadomość o martwym wężu
W marcu 2024 roku sieć obiegła informacja, że „zastrzelono okaz nowo odkrytego gatunku”. Chodziło o anakondę nazywaną Ana Júlia z rzeki Formoso koło Bonito w Brazylii, z którą wcześniej pływał Freek Vonk. Rzeczywiście znaleziono ją martwą. Reszta się jednak nie zgadzała. Wąż należał do linii południowej, a nie do nowego gatunku, co prostował sam Fry. Nie był też największym wężem świata. Brazylijska policja naukowa nie znalazła śladów postrzału i wskazała przyczyny naturalne.
🌧️ Jak żyją anakondy
- 🐊 Dieta: ryby, ptaki, kapibary, kajmany. Ofiarę zabijają przez duszenie, a duży posiłek wystarcza na tygodnie.
- 💞 Gody: w porze deszczowej. Jedną samicę oplata naraz nawet kilkanaście samców, tworząc tzw. kulę godową, która trwa nawet kilka tygodni.
- 🍼 Potomstwo: anakondy nie składają jaj. Po około 6 do 7 miesiącach ciąży samica rodzi zwykle od 20 do 40 młodych.
- 😬 Kanibalizm: zdarza się, że samica po godach zjada samca. Duży posiłek pomaga jej przetrwać długą ciążę.
- 🧍 Ludzie: Rivas opisał dwa ataki na swoich asystentów w Wenezueli, oba bez ofiar. Smithsonian podkreśla, że nie ma udokumentowanego przypadku zjedzenia człowieka.
🛢️ Węże jako czujnik skażenia
Niezależnie od sporu o nazwę, odkrycie dwóch linii ma praktyczne znaczenie. Jeśli to osobne gatunki, każdy z nich ma mniejszy zasięg i jest bardziej narażony. Fry zwraca uwagę na wylesianie Amazonii, fragmentację siedlisk, pożary, susze i wycieki ropy. Anakondy, jako drapieżniki na szczycie łańcucha pokarmowego, kumulują w organizmie metale ciężkie. Dlatego badacze używają ich jako wskaźnika zanieczyszczenia, m.in. w rejonie wycieków ropy w ekwadorskim parku Yasuní. Podobnie zwierzęta z innych skażonych miejsc stają się żywymi laboratoriami, czego przykładem są wilki z Czarnobyla.
Historia anakondy pokazuje też, jak wiele wciąż nie wiemy o największych organizmach na Ziemi. Niedawno pisaliśmy o roślinie, która okazała się jednym klonem ciągnącym się przez 180 kilometrów.
🇵🇱 Gdzie zobaczyć anakondę w Polsce
Anakonda zielona pojawia się w kolekcjach kilku polskich ogrodów zoologicznych i akwariów. Gatunek ma w swoich zbiorach m.in. Śląski Ogród Zoologiczny w Chorzowie, ZOO w Płocku i Akwarium Gdyńskie, a wrocławskie zoo w 2019 roku otworzyło ekspozycję zalanego lasu deszczowego z trzema anakondami. Wystawy bywają przebudowywane, więc przed wizytą warto sprawdzić na stronie ogrodu, czy węże są aktualnie dostępne dla zwiedzających.
🐍 Zapamiętaj
Anakondy zielone dzielą się na dwie wyraźne linie genetyczne, to nie ulega wątpliwości. Czy to dwa gatunki i jak powinny się nazywać, wciąż jest przedmiotem sporu. A rekordowe rozmiary z nagłówków warto traktować ostrożnie: zmierzony rekord to nieco ponad 6 metrów.
❓ Najczęstsze pytania
Czym jest anakonda północna?
To nazwa nadana w 2024 roku północnej linii anakondy zielonej, opisanej jako osobny gatunek Eunectes akayima. Różni się od linii południowej o 5,5 procent DNA mitochondrialnego.
Czy Eunectes akayima jest uznanym gatunkiem?
Status jest sporny. Autorzy uznają go za odrębny gatunek, ale główne bazy taksonomiczne, jak Reptile Database i Catalogue of Life, traktują tę nazwę jako synonim anakondy zielonej.
Jak duża jest największa anakonda?
Najbardziej wiarygodne pomiary to 5,21 m i 97,5 kg z badań w Wenezueli oraz samica 6,3 m zmierzona w Ekwadorze. Doniesienia o 7,5 m i więcej nie zostały zweryfikowane.
Jaki jest najdłuższy wąż świata?
Pyton siatkowy. Rekord Guinnessa należy do samicy Medusy, która w 2011 roku mierzyła 7,67 metra. Anakonda zielona jest najcięższym, ale nie najdłuższym wężem.
Czy anakonda może zjeść człowieka?
Nie ma udokumentowanego przypadku, by anakonda zjadła człowieka. Zdarzały się pojedyncze ataki, opisane m.in. przez badacza Jesúsa Rivasa, ale bez ofiar śmiertelnych.
Źródła: Rivas J.A. i in., Diversity 16(2):127 (2024) oraz Diversity 16(7):418 (2024); University of Queensland; Vásquez-Restrepo i in. oraz Dubois i in., Bionomina 37 (2024); Wüster i in., Zoological Journal of the Linnean Society 201(4) (2024); Reptile Database; Catalogue of Life; Mongabay; National Geographic; Smithsonian National Zoo; Guinness World Records; Olhar Digital. Zdjęcie: Kai Squires, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
