Impotencja: przyczyny, objawy i czy da się ją wyleczyć

Impotencja to potoczna nazwa zaburzeń erekcji: powtarzającej się trudności z osiągnięciem albo utrzymaniem wzwodu, który wystarcza do udanego stosunku. Jednorazowa „wpadka” po alkoholu czy w stresie nie jest impotencją. O chorobie mówimy, gdy problem wraca przez dłuższy czas, zwykle co najmniej 3 miesiące.

To bardzo częsty kłopot. W badaniu opublikowanym w 2023 roku w „Scientific Reports” na grupie 3001 Polaków jakiś stopień zaburzeń erekcji miało od 30 do 61 procent mężczyzn (zależnie od przyjętego kryterium), a po pomoc zgłosiła się mniej niż jedna czwarta z nich. U większości pacjentów przyczyna jest fizyczna, najczęściej naczyniowa, i bardzo często da się ją leczyć, a czasem całkowicie odwrócić.

Jest jeszcze jeden powód, żeby nie zbywać problemu wstydem: słabnąca erekcja bywa pierwszym sygnałem miażdżycy, cukrzycy albo niedoboru testosteronu. Poniżej znajdziesz przyczyny, prosty sposób na odróżnienie impotencji psychicznej od fizycznej, skalę samooceny używaną przez lekarzy i opis leczenia.

Czym jest impotencja, a czym nie jest

Wzwód to sprawa naczyń i nerwów. Pod wpływem podniecenia tętnice w ciałach jamistych prącia rozszerzają się, napływa do nich krew, a jej odpływ zostaje na chwilę zablokowany. Wystarczy, że zawiedzie jedno ogniwo (naczynia, nerwy, hormony albo psychika), a erekcja słabnie.

Impotencji nie należy mylić z innymi problemami, choć często występują razem:

• spadek libido to brak ochoty na seks, a nie brak wzwodu mimo ochoty,
• przedwczesny wytrysk to zbyt szybki finał przy prawidłowej erekcji,
• pojedyncze niepowodzenie po alkoholu, przy zmęczeniu albo z nową partnerką jest czymś normalnym i nie wymaga leczenia.

Objawy impotencji

Główny objaw to wzwód zbyt słaby, zbyt krótki albo żaden, mimo podniecenia i chęci na seks. Przy przyczynach fizycznych zmiany narastają powoli: najpierw rzadziej pojawia się poranna erekcja, potem członek jest mniej twardy, w końcu trudno utrzymać wzwód do końca stosunku.

Urolodzy opisują twardość wzwodu w czterostopniowej skali EHS (Erection Hardness Score):

• 4: członek w pełni twardy i sztywny,
• 3: twardy na tyle, że penetracja się udaje, ale nie w pełni,
• 2: twardy, ale za słaby do penetracji,
• 1: powiększony, ale miękki.

Jeśli przez kilka tygodni najczęściej trafiasz w stopień 2 lub 1, to sygnał, żeby iść do lekarza. Do tego dochodzą objawy psychiczne: lęk przed kolejną porażką, unikanie bliskości, spadek pewności siebie. Ten lęk sam osłabia erekcję i nakręca błędne koło.

Przyczyny impotencji

Rzadko winny jest jeden czynnik. U mężczyzn po pięćdziesiątce najczęściej nakłada się kilka przyczyn naraz, dlatego lekarz szuka ich wszystkich, zanim dobierze leczenie.

Naczynia: miażdżyca, nadciśnienie, cukrzyca

To najczęstsza przyczyna po 40. roku życia. Tętnice prącia mają tylko 1 do 2 mm średnicy, mniej niż tętnice wieńcowe serca (3 do 4 mm). Ta sama miażdżyca zwęża je więc szybciej i daje objawy wcześniej. Według kardiologów i urologów zaburzenia erekcji o podłożu naczyniowym wyprzedzają zawał lub udar średnio o 3 do 5 lat. Szczególnie narażeni są mężczyźni z cukrzycą, bo wysoki cukier uszkadza jednocześnie naczynia i nerwy. Jeśli masz podwyższoną glukozę, przeczytaj, jak wygląda diagnostyka i leczenie cukrzycy typu 2.

Psychika: stres, lęk, problemy w związku

U mężczyzn przed czterdziestką przeważają przyczyny psychogenne: presja „żeby się udało”, przewlekły stres, depresja, konflikty z partnerką, zmęczenie i brak snu. Typowy znak to zachowane poranne wzwody i prawidłowa erekcja podczas masturbacji, przy problemach tylko w sytuacji intymnej.

Hormony: niski testosteron, tarczyca, prolaktyna

Niedobór testosteronu rzadko odbiera erekcję całkowicie, ale wyraźnie obniża ochotę na seks, a do tego daje zmęczenie i spadek masy mięśniowej. Rzadszymi winowajcami są choroby tarczycy i nadmiar prolaktyny. Zanim kupisz suplement „na testosteron”, sprawdź, co naprawdę działa na naturalne podniesienie poziomu testosteronu.

Nerwy: urazy, operacje, choroby neurologiczne

Impulsy nerwowe uruchamiają cały proces wzwodu. Mogą je przerwać urazy kręgosłupa, radykalna operacja prostaty, stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona albo neuropatia cukrzycowa.

Używki i leki

Palenie podnosi ryzyko impotencji mniej więcej półtora raza, bo uszkadza śródbłonek naczyń. Szkodzą też nadmiar alkoholu, otyłość brzuszna (obwód pasa powyżej 102 cm) i siedzący tryb życia. Erekcję mogą osłabiać niektóre leki: część preparatów na nadciśnienie (zwłaszcza starsze beta blokery i diuretyki tiazydowe), leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, finasteryd, leki hormonalne stosowane w raku prostaty i niektóre leki przeciwpsychotyczne. Nie odstawiaj ich samodzielnie. Lekarz zwykle może zmienić lek na taki, który mniej wpływa na wzwód.

Impotencja psychiczna czy fizyczna? Jak je odróżnić

To pytanie zadaje sobie większość mężczyzn, zanim pójdą do lekarza. Odpowiedź nie zastąpi diagnostyki, ale kilka obserwacji dużo mówi o źródle problemu.

Opracowanie na podstawie wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) dotyczących zdrowia seksualnego mężczyzn.

Test IIEF 5: sprawdź, jak nasilony jest problem

Lekarze oceniają nasilenie zaburzeń erekcji krótkim kwestionariuszem IIEF 5 (Międzynarodowy Indeks Funkcji Erekcyjnej). Ma 5 pytań o ostatnie 6 miesięcy: o pewność, że uda się osiągnąć wzwód, o twardość przy penetracji, o utrzymanie erekcji do końca stosunku i o satysfakcję. Każde pytanie punktuje się od 1 do 5, więc wynik mieści się w przedziale od 5 do 25 punktów:

• 22 do 25 punktów: brak zaburzeń erekcji,
• 17 do 21: łagodne zaburzenia,
• 12 do 16: łagodne do umiarkowanych,
• 8 do 11: umiarkowane,
• 5 do 7: ciężkie.

Wynik 21 punktów lub mniej to dobry powód, by umówić się na wizytę. Wypełniony kwestionariusz warto zabrać ze sobą, bo skraca rozmowę i pozwala potem obiektywnie sprawdzić, czy leczenie działa.

Diagnostyka: lekarz i badania

Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny. Zleci podstawowe badania i w razie potrzeby da skierowanie do urologa (w ramach NFZ jest wymagane) albo endokrynologa. Przy podejrzeniu przyczyn psychicznych pomoże seksuolog.

• glukoza na czczo i HbA1c: wykrywają cukrzycę i stan przedcukrzycowy,
• lipidogram: cholesterol LDL, HDL i trójglicerydy, czyli ryzyko miażdżycy,
• testosteron całkowity: pobierany rano, między 7:00 a 11:00, na czczo,
• TSH i prolaktyna: tarczyca i przysadka,
• pomiar ciśnienia i obwodu pasa: proste, a mówią bardzo dużo,
• USG doppler prącia: tylko w wybranych przypadkach, gdy trzeba ocenić przepływ krwi.

Czy impotencję da się wyleczyć?

Często tak. Impotencja psychogenna i ta wywołana stylem życia lub lekami bywa w pełni odwracalna. W badaniu opublikowanym w JAMA w 2004 roku otyli mężczyźni z zaburzeniami erekcji przez 2 lata zmieniali dietę i więcej się ruszali: prawidłową erekcję odzyskał mniej więcej co trzeci z nich (31 procent), wobec około 5 procent w grupie kontrolnej. Przy zaawansowanej miażdżycy czy uszkodzeniu nerwów celem jest raczej skuteczne leczenie objawów niż całkowite wyleczenie.

Leki z grupy inhibitorów PDE5

To podstawa leczenia farmakologicznego według wytycznych EAU. Poprawiają przepływ krwi w prąciu, ale działają tylko przy podnieceniu, więc nie wywołują wzwodu „same z siebie”. Pomagają większości pacjentów, choć słabiej u chorych na cukrzycę i po operacjach prostaty. Dawkę i rodzaj leku dobiera lekarz, a bezwzględnym przeciwwskazaniem jest łączenie ich z nitratami stosowanymi w chorobie wieńcowej. W aptece bez recepty kupisz w Polsce tylko preparaty o najniższej dawce. Co dokładnie jest dostępne i czym różnią się te produkty, opisujemy w tekście o tym, jaki jest najmocniejszy lek na potencję bez recepty.

Gdy tabletki nie wystarczają

• zastrzyki do ciał jamistych (alprostadyl): skuteczne u większości mężczyzn, u których tabletki zawiodły,
• pompa próżniowa z pierścieniem uciskowym: bez leków, sprawdza się w stałym związku,
• fala uderzeniowa niskiej energii: opcja przy łagodnej impotencji naczyniowej,
• proteza prącia: ostatni etap, z bardzo wysokim zadowoleniem pacjentów i partnerek w badaniach.

Psychoterapia i terapia par

Przy impotencji psychogennej to leczenie pierwszego wyboru. Seksuolog pracuje nad lękiem przed porażką, zwykle z udziałem partnerki. Często łączy się terapię z krótkim leczeniem farmakologicznym, które przerywa błędne koło niepowodzeń.

Co jeść i jak żyć, żeby wspierać erekcję

Nie ma jednego produktu, który „usztywni” członek. Działa to samo, co chroni serce, bo erekcja zależy od zdrowych naczyń:

• dieta w stylu śródziemnomorskim: warzywa, owoce, rośliny strączkowe, ryby, oliwa i orzechy. Jak ją ułożyć na co dzień, pokazujemy w przewodniku po diecie śródziemnomorskiej,
• owoce bogate we flawonoidy: w obserwacji 25 096 mężczyzn prowadzonej przez 10 lat ci, którzy jedli najwięcej borówek, truskawek, jabłek i cytrusów, mieli o 9 do 11 procent niższe ryzyko zaburzeń erekcji,
• ruch: co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, np. szybki marsz, rower, pływanie,
• redukcja masy ciała: już kilka kilogramów mniej w pasie poprawia pracę naczyń,
• rzucenie palenia i mniej alkoholu: korzyść dla naczyń widać już po kilku miesiącach.

Te same nawyki obniżają ciśnienie i cholesterol, więc dbając o erekcję, dbasz o cały organizm. Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w tekście o tym, jak dbać o układ krwionośny. Suplementy z apteki i internetu mają w badaniach w najlepszym razie słaby efekt i nie zastępują leczenia.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.