Magdalena Adamczyk
W październiku na placach w Paryżu, Rzymie i Krakowie unosi się zapach pieczonych kasztanów, sprzedawanych prosto z blaszanego bębna w papierowych rożkach. W tym samym czasie w każdym polskim parku leżą tysiące lśniących, brązowych kasztanów, które dzieci zbierają na ludziki. Kusi, żeby przynieść garść do domu i upiec. To błąd. Kasztan z parku i kasztan ze straganu to owoce dwóch zupełnie różnych drzew, a tylko jedno z nich daje coś, co nadaje się do jedzenia. 🌰
📌 W skrócie
- Kasztany z parków i alei to nasiona kasztanowca zwyczajnego. Nie są jadalne dla ludzi.
- Jadalne są owoce kasztana jadalnego, drzewa z rodziny bukowatych, w Polsce rzadkiego.
- Kasztanowiec zawiera saponiny, głównie escynę, które podrażniają przewód pokarmowy. Typowe objawy to wymioty, biegunka i ból brzucha.
- Kasztan jadalny ma łupinę gęsto najeżoną cienkimi kolcami, a orzech jest spłaszczony i zakończony małym frędzelkiem.
- Kasztan z kasztanowca jest okrągły, gładki, z dużą jasną plamą i bez szpiczastego czubka.
- Jadalne kasztany najlepiej naciąć i piec ok. 20 do 30 minut w 200 stopniach.
🌳 Dwa drzewa, jedna nazwa
Słowo „kasztan” w polszczyźnie oznacza dwie różne rośliny. Kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum) to wielkie drzewo z białymi kwiatami w kształcie świec, które kwitnie w maju i w polskiej tradycji kojarzy się z maturą. Pochodzi z Półwyspu Bałkańskiego, a sadzi się go w parkach, alejach i przy kościołach w całym kraju. Należy do rodziny mydleńcowatych, tej samej co klony.
Kasztan jadalny (Castanea sativa), nazywany też kasztanem siewnym, jest krewnym buka i dębu. Rośnie dziko w południowej Europie, a jego owoce od tysięcy lat były w górskich regionach Włoch, Francji czy Hiszpanii podstawą wyżywienia. W Polsce potrzebuje cieplejszego klimatu, dlatego spotkamy go głównie na zachodzie i południowym zachodzie kraju, w starych parkach, ogrodach i arboretach. Kasztany sprzedawane jesienią w sklepach pochodzą przeważnie z Włoch, Hiszpanii, Portugalii i Turcji.
🔍 Jak odróżnić kasztan jadalny od kasztanowca
🌰 Szybki test
Weź kasztan do ręki i spójrz na czubek. Jeśli jest zaostrzony i ma maleńki, suchy frędzelek, to kasztan jadalny. Jeśli kasztan jest okrągły jak kulka, gładki i błyszczący, z dużą jasną plamą, pochodzi z kasztanowca. Gdy masz wątpliwości, nie jedz.
☠️ Co się stanie po zjedzeniu kasztanowca
Nasiona kasztanowca zawierają saponiny, z których najważniejsza jest escyna, a także glikozyd eskulinę. Saponiny działają drażniąco na błonę śluzową żołądka i jelit. Po zjedzeniu pojawiają się zwykle nudności, wymioty, biegunka i ból brzucha. Przy większej ilości mogą wystąpić osłabienie, senność i zaburzenia równowagi. Na szczęście kasztanowiec jest tak gorzki, że trudno zjeść go dużo, a ciężkie zatrucia u dorosłych zdarzają się rzadko. Bardziej narażone są małe dzieci, które biorą do buzi wszystko, co znajdą w parku.
Pieczenie czy gotowanie nie czyni kasztanowca jadalnym. Escynę wykorzystuje się wprawdzie w lekach i maściach na żylaki i obrzęki, ale to oczyszczony, przetworzony przemysłowo wyciąg o ściśle określonej dawce. Farmaceuci podkreślają, że surowych nasion nie należy przerabiać samodzielnie na domowe preparaty do picia.
⚠️ Dziecko lub pies zjadł kasztana
Nie wywołuj wymiotów na siłę. Zadzwoń do lekarza lub ośrodka toksykologicznego i powiedz, ile kasztanów mogło zostać zjedzonych. Gdy pojawią się silne wymioty, apatia albo kłopoty z oddychaniem, dzwoń pod 112. Psy, które gryzą i połykają kasztany rzucane w zabawie, narażone są nie tylko na zatrucie, ale też na niedrożność jelit. W takiej sytuacji trzeba jechać do weterynarza.
Zasada jest ta sama co przy grzybach: jeśli nie masz pewności, co trzymasz w ręce, nie jedz. Pisaliśmy o tym przy okazji tekstu o zasadach grzybobrania. Kasztany z parku warto zostawić dzieciom na ludziki albo oddać do zbiórek organizowanych przez koła łowieckie i nadleśnictwa, które dokarmiają nimi zimą dziki i jelenie.
🥗 Co dają kasztany jadalne
Kasztany jadalne bardziej przypominają ziemniaka niż orzecha. Mają mało tłuszczu i dużo skrobi, a po upieczeniu robią się słodkawe i mączne. Nie zawierają glutenu, dlatego mąka kasztanowa jest popularna w kuchni bezglutenowej.
Dla porównania: orzechy włoskie mają około 650 kcal w 100 gramach. Garść pieczonych kasztanów to więc całkiem lekka, sycąca przekąska.
🔥 Jak upiec kasztany w domu
👩🍳 Krok po kroku
- Selekcja. Wrzuć kasztany do miski z wodą. Te, które wypływają, są zwykle suche w środku albo zaatakowane przez szkodniki. Odrzuć je.
- Nacięcie. Ostrym nożem natnij skórkę na wypukłej stronie w krzyżyk albo jedną długą kreską. Bez tego kasztany pękają w piekarniku z hukiem.
- Namaczanie. Zostaw je na 10 do 15 minut w wodzie. Para wodna ułatwi później obieranie.
- Pieczenie. Rozłóż je nacięciem do góry na blasze i piecz w 200 stopniach przez 20 do 30 minut, aż skórka się rozchyli.
- Odpoczynek. Zawiń gorące kasztany na 5 minut w ściereczkę. Dojdą i łatwiej zejdzie z nich skórka razem z brązową błonką.
- Obieranie. Obieraj je ciepłe. Po ostygnięciu błonka przywiera do miąższu.
Kasztany można też gotować przez 20 do 30 minut w osolonej wodzie i dodawać do farszu, zupy krem, purée albo dziczyzny. Surowe przechowuj w lodówce, w papierowej torbie, najwyżej przez tydzień lub dwa. Szybko łapią pleśń, a spleśniałe trzeba wyrzucić. Podobnie jak z ziemniakami, kluczowe są chłód i ciemność, o czym więcej przeczytasz w poradniku o przechowywaniu warzyw na zimę.
🌰 Zapamiętaj
Okrągły, błyszczący kasztan z parku z dużą jasną plamą jest gorzki i wywołuje wymioty. Jadalny ma spłaszczony bok, szpiczasty czubek z frędzelkiem i rośnie w łupinie gęstej jak jeż. Kupuj kasztany jadalne w sklepie lub na targu, a te z parku zostaw na ludziki.
❓ Najczęstsze pytania
Czy kasztany z parku są jadalne?
Nie. W polskich parkach i alejach rosną zwykle kasztanowce zwyczajne. Ich nasiona zawierają saponiny, głównie escynę, które wywołują nudności, wymioty, biegunkę i ból brzucha.
Jak odróżnić kasztan jadalny od kasztanowca?
Kasztan jadalny rośnie w łupinie gęsto pokrytej cienkimi kolcami, ma zwykle 2 lub 3 orzechy, spłaszczony bok i szpiczasty czubek z frędzelkiem. Kasztanowiec jest okrągły, błyszczący, z dużą jasną plamą, a jego łupina ma rzadkie, grube kolce.
Czy pieczenie usuwa toksyny z kasztanowca?
Nie. Pieczenie ani gotowanie nie sprawia, że nasiona kasztanowca stają się jadalne. Escyna stosowana w lekach na żylaki to oczyszczony wyciąg przygotowany w warunkach przemysłowych.
Co zrobić, gdy dziecko zjadło kasztana?
Nie wywoływać wymiotów na siłę, skontaktować się z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym i określić, ile mogło zostać zjedzone. Przy silnych objawach należy dzwonić pod numer 112.
Jak długo piec kasztany jadalne?
Po nacięciu skórki i krótkim namoczeniu w wodzie kasztany piecze się w piekarniku nagrzanym do 200 stopni przez 20 do 30 minut, aż skórka się rozchyli. Najlepiej obierać je jeszcze ciepłe.
Źródła: Radio Kraków; e-katalog roślin (Castanea sativa); Murator Dom; leki.pl i DOZ.pl (kasztanowiec, escyna); Medycyna Praktyczna; USDA FoodData Central (chestnuts, european, roasted). Zdjęcie: Isabelle Blanchemain, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
