Maria Konopka
Małe miasteczko w Górach Złotych, kilka kilometrów od czeskiej granicy, przez stulecia było jednym z najważniejszych ośrodków górniczych Europy. Kopalnia Złota w Złotym Stoku dała kilkanaście ton kruszcu, a kiedy złota zaczęło brakować, przestawiła się na produkt znacznie mniej szlachetny: arszenik. Około 1910 roku pochodziła stąd mniej więcej piąta część światowej produkcji tej trucizny. Dziś do sztolni zjeżdżają turyści, a na końcu trasy czeka na nich wodospad, jakiego nie ma nigdzie indziej w Polsce. ⛏️
📌 W skrócie
- Najstarszy dokument o górnictwie w Złotym Stoku pochodzi z 1273 roku, ale ślady kopania mogą być starsze.
- W szczytowym okresie, w XV i XVI wieku, wydobywano tu ok. 150 kg złota rocznie. To kilka procent produkcji całej Europy.
- Od XVIII wieku głównym produktem był arszenik. Ok. 1910 r. powstawało tu blisko 2400 ton rocznie, czyli ok. 20% produkcji światowej.
- Pod ziemią jest ponad 300 km korytarzy na 21 poziomach. Turyści przechodzą ok. 1,5 km.
- Na trasie czeka jedyny w Polsce podziemny wodospad (ok. 8 m) i przejazd podziemnym tramwajem.
- W sztolniach panuje 6-7°C przez cały rok. Zwiedzanie trwa ok. 1 godz. 15 min.
📜 Siedem wieków pod ziemią. Krótka historia kopalni
W 1273 roku książę Henryk IV Probus nadał cystersom z Kamieńca Ząbkowickiego przywilej na poszukiwanie kruszców w tej okolicy. To najstarszy zachowany dokument o górnictwie w Złotym Stoku. Niektórzy historycy przesuwają początki wydobycia jeszcze wcześniej, bo podczas drążenia sztolni Gertruda w 1916 roku górnicy natrafili na bardzo prymitywne, stare wyrobiska.
Złoty wiek przypadł na XV i XVI stulecie. W okolicy działało wtedy około 190 kopalń, a miasto było największym producentem złota na Śląsku. W pierwszej połowie XVI wieku tutejsze huty należały do Fuggerów, najbogatszej rodziny bankierskiej ówczesnej Europy, tej samej, która finansowała cesarzy i papieży.
Górnictwo miało jednak swoją cenę. W 1565 roku zawalił się szyb „Złoty Osioł” o głębokości 72 metrów. Zginęło co najmniej 59 górników, choć niektóre przekazy mówią nawet o 99 ofiarach. Katastrofę często nazywa się pierwszą wielką tragedią górniczą na ziemiach dzisiejszej Polski.
💰 Ile złota wydobyto w Złotym Stoku?
Dokładnie nikt tego nie policzył, a szacunki rozjeżdżają się od około 10 do 18 ton. Najczęściej pada liczba około 16 ton. W najlepszych latach kopalnie dawały około 150 kilogramów złota rocznie, co według historyków odpowiadało kilku procentom ówczesnej produkcji europejskiej. Jeszcze po II wojnie światowej, gdy złoto było już tylko produktem ubocznym, zakład wytapiał 20-30 kilogramów rocznie.
Ślad po tej pracy jest imponujący. Pod Złotym Stokiem ciągnie się ponad 320 kilometrów chodników, szybów i sztolni rozmieszczonych na 21 poziomach. Turystom udostępniono zaledwie ułamek tej sieci. Skarby pod ziemią rozpalają wyobraźnię nie tylko w Polsce. Na dnie Karaibów od trzech stuleci leży galeon San José, którego ładunek wyceniany jest na miliardy dolarów.
☠️ Arszenik. Trucizna, która uratowała kopalnię
Złotostockie rudy zawierają dużo arsenopirytu, minerału, w którym złoto jest „uwięzione” razem z arsenem. Gdy łatwo dostępne złoto się skończyło, ktoś musiał wymyślić, co zrobić z resztą. Tym kimś był aptekarz Jan Schärffenberg. Uzyskał koncesję na rudy arsenowe i opracował sposób odzyskiwania z nich arszeniku, a od 1709 roku jego synowie prowadzili produkcję na skalę przemysłową.
Na arszenik był wtedy ogromny popyt. Używano go w garbarniach, do produkcji szkła, farb, środków ochrony roślin i trutek na szczury. W XIX i XX wieku działała tu huta firmy Güttler, a niemiecka nazwa miasta, Reichenstein, była w branży dobrze znana. Rekord padł w 1917 roku: 2500 ton. Według różnych szacunków przez całą historię wyprodukowano tu od 100 do ponad 120 tysięcy ton arszeniku.
⚠️ Arsen w rzece do dziś
Po kopalni zostały hałdy i osadniki, z których deszcz wciąż wypłukuje arsen. Badanie naukowców z Uniwersytetu Wrocławskiego opublikowane w 2020 roku w Scientific Reports wykazało, że w potoku o wymownej nazwie Trująca stężenie arsenu jest około 100 razy wyższe niż norma WHO dla wody pitnej. Do Zbiornika Paczkowskiego trafia w ten sposób ponad 8 kilogramów arsenu na dobę. Dobra wiadomość: od lat 90. stężenia w wodach kopalnianych spadły kilkadziesiąt razy. Na zwiedzających w sztolniach nic nie czyha.
Pod koniec lat 50. rudy były już zbyt ubogie, a produkcja nieopłacalna. Zakład zamknięto na początku lat 60. (źródła podają lata od 1960 do 1962), a wyrobiska zalano wodą.
🔦 Co zobaczysz na podziemnej trasie
Trasę turystyczną otwarto 28 maja 1996 roku po pięciu latach prac. Rok później przewodniczka Elżbieta Szumska wzięła kredyt pod zastaw domu i kupiła kopalnię od miasta. Rodzina prowadzi ją do dziś i krok po kroku rozbudowuje.
Etap 1 • muzeum pod ziemią
🪨 Sztolnia Gertruda
Zwiedzanie zaczyna się w sztolni Gertruda, gdzie urządzono część muzealną, m.in. w dawnej komorze materiałów wybuchowych. Przewodnik opowiada o pracy górników i pokazuje ich narzędzia. Po drodze jest też ponury „Chodnik Śmierci”, poświęcony ofiarom kopalni.
Etap 2 • główna atrakcja
💧 Podziemny wodospad w Sztolni Czarnej
W Sztolni Czarnej Górnej woda spada z wysokości około 8 metrów. Według kopalni to jedyny podziemny wodospad w Polsce. Szum słychać na długo przed tym, zanim pojawi się w świetle latarek. Polska ma zresztą sporo wodnych rekordów, choćby Wielką Siklawę, najwyższy wodospad w kraju.
Etap 3 • powrót na powierzchnię
🚋 Podziemny tramwaj
Na powierzchnię wraca się Podziemnym Pomarańczowym Tramwajem, który jedzie przez Sztolnię Czarną Dolną na odcinku około 300 metrów. Dzieci zwykle uznają to za najlepszą część wycieczki.
Poza główną trasą można skorzystać z kilku dodatkowych atrakcji. Najciekawsze to podziemny spływ łodzią (ok. 200 m, rezerwacja telefoniczna co najmniej dzień wcześniej), Średniowieczna Osada Górnicza z maszynami odtworzonymi według drzeworytów Georgiusa Agricoli, Chata złotostockiego kata oraz Sztolnia Ochrowa, odnaleziona ponownie w 2014 roku. Na powierzchni można spróbować płukania złota i zobaczyć, jak odlewa się pamiątkowe sztabki.
W podziemiach mieszkają też nietoperze, około ośmiu gatunków. Nic dziwnego, że maskotką kopalni jest pomarańczowy nietoperz Gacek.
🎟️ Bilety, godziny i praktyczne informacje
Ceny i godziny mogą się zmieniać, a w sezonie bywają kolejki. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualny cennik na stronie kopalni.
💡 Jak się przygotować
- Weź bluzę lub kurtkę, nawet w upalny dzień. Różnica temperatur potrafi sięgnąć 25 stopni.
- Załóż pełne buty z dobrą podeszwą, bo w sztolniach bywa mokro i ślisko.
- Jeśli chcesz popłynąć łodzią, zadzwoń wcześniej i zarezerwuj miejsce.
- Zaplanuj co najmniej pół dnia, jeśli chcesz zobaczyć też osadę górniczą i Sztolnię Ochrową.
✨ Ciekawostki, o których mówi się mniej
- Uzdrowisko z arsenem. Około 1914 roku planowano tu kurort oparty na wodach arsenowych ze Sztolni Ochrowej. Pomysł upadł, a sztolnię odnaleziono dopiero sto lat później.
- Legenda o skarbach III Rzeszy. Od 1945 roku krążą opowieści, że Niemcy ukryli w zalanych sztolniach kosztowności. Żadnych dowodów nie ma, ale legenda trzyma się mocno.
- Bieg po Złoto. Kopalnia organizuje bieg na około 5 km, którego część prowadzi pod ziemią.
- Powódź 2024. We wrześniu 2024 roku woda zalała część sztolni Gertruda, a kopalnię zamknięto na kilka dni. Po powodzi naukowcy wskazali arsen ze Złotego Stoku jako jeden z kluczowych pierwiastków niesionych przez osady Nysy Kłodzkiej.
❓ Najczęstsze pytania o Kopalnię Złota w Złotym Stoku
Ile trwa zwiedzanie Kopalni Złota w Złotym Stoku?
Podstawowa trasa z przewodnikiem trwa około 1 godziny 15 minut. Zwiedzanie Sztolni Ochrowej to dodatkowe 45 minut, a z osadą górniczą warto zarezerwować na wizytę pół dnia.
Ile kosztuje bilet do kopalni w Złotym Stoku?
Bilet normalny kosztuje około 58 zł, a ulgowy około 48 zł. Dzieci do 4 lat wchodzą bezpłatnie. Dostępne są też pakiety z dodatkowymi atrakcjami, a aktualny cennik warto sprawdzić przed wyjazdem.
Jaka temperatura panuje w kopalni złota?
W sztolniach przez cały rok jest około 6-7°C i wysoka wilgotność. Nawet latem trzeba zabrać ciepłą bluzę lub kurtkę oraz pełne buty.
Czy w Złotym Stoku jest podziemny wodospad?
Tak. W Sztolni Czarnej Górnej woda spada z wysokości około 8 metrów. Według kopalni to jedyny podziemny wodospad w Polsce.
Ile złota wydobyto w Złotym Stoku?
Szacunki wahają się od około 10 do 18 ton, najczęściej podaje się około 16 ton. W szczytowym okresie, w XV i XVI wieku, wydobywano tu około 150 kg złota rocznie.
Czy zwiedzanie kopalni jest bezpieczne mimo arszeniku?
Tak. Trasa turystyczna jest przygotowana i kontrolowana. Problem arsenu dotyczy głównie hałd i osadników, z których wypłukuje się on do pobliskich potoków, a nie powietrza w udostępnionych sztolniach.
Źródła: kopalniazlota.pl; Szumska E., Lorenc M., „Podziemna trasa turystyczna Kopalnia Złota w Złotym Stoku”, 2008; Scientific Reports 2020 (arsen w potoku Trująca); Nauka w Polsce; National Geographic Polska; Gazeta Wrocławska; ERIH; Mikoś T., AGH. Zdjęcie: Andrzej Otrębski, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
