Anna Kocur
Z lotu ptaka wygląda jak gigantyczny szary talerz porzucony wśród palm i turkusowej wody. W rzeczywistości to jedno z najdziwniejszych składowisk odpadów na świecie. Runit Dome, nazywany przez mieszkańców Wysp Marshalla po prostu „Grobowcem”, przykrywa dziesiątki tysięcy metrów sześciennych ziemi i gruzu skażonych plutonem. Zbudowano go jako rozwiązanie tymczasowe prawie pół wieku temu. Teraz do jego krawędzi podchodzi ocean. ☢️
📌 W skrócie
- W latach 1946-1958 USA przeprowadziły na Wyspach Marshalla 67 prób jądrowych, z czego 43 na atolu Enewetak.
- Kopuła powstała w latach 1977-1980 w kraterze po wybuchu „Cactus”. Ma 115 m średnicy i betonowy płaszcz grubości 46 cm.
- Pod spodem leży około 76 tys. m³ skażonej ziemi i gruzu. Krater nie ma uszczelnionego dna, więc w środku krąży woda morska.
- Badacze z Woods Hole potwierdzają, że kopuła przecieka, ale ilość uwalnianego plutonu jest na razie niewielka w porównaniu z tym, co już leży w osadach laguny.
- Największym zagrożeniem jest wzrost poziomu morza i sztormy. Wyspa Runit wznosi się zaledwie około 2 m nad poziom oceanu.
💥 Raj, który stał się poligonem
Po drugiej wojnie światowej Wyspy Marshalla znalazły się pod administracją Stanów Zjednoczonych. Amerykanie uznali, że odległe atole na Pacyfiku idealnie nadają się do testowania broni jądrowej. Mieszkańców Bikini i Enewetaku przesiedlono, a w latach 1946-1958 na archipelagu zdetonowano 67 ładunków. Najsilniejszy z nich, „Castle Bravo” z 1954 roku na atolu Bikini, był około tysiąca razy potężniejszy od bomby zrzuconej na Hiroszimę.
Atol Enewetak, pierścień 40 niewielkich wysp wokół laguny, był świadkiem 43 wybuchów. Na tym samym atolu w 1952 roku przetestowano pierwszą bombę wodorową. Jedna z wysp, Elugelab, po prostu zniknęła z mapy, a w jej miejscu został podwodny krater.
W maju 1958 roku na północnym krańcu wyspy Runit zdetonowano ładunek „Cactus” o mocy 18 kiloton. Zostawił po sobie krater o średnicy ponad 100 metrów i głębokości około 10 metrów. To właśnie ta dziura dwadzieścia lat później stała się grobowcem.
🏗️ Jak powstał „Grobowiec”
Pod koniec lat 70. USA zgodziły się oczyścić Enewetak, żeby jego mieszkańcy mogli wrócić. W latach 1977-1980 pracowało tam około 4 tysięcy amerykańskich żołnierzy. Zgarniali skażoną wierzchnią warstwę gleby i złom z sześciu wysp, mieszali je z cementem i wsypywali do krateru po „Cactusie”. Całość przykryto betonową czaszą złożoną z kilkuset paneli grubości 46 centymetrów.
Pierwotny plan zakładał, że dno krateru zostanie wyłożone betonem. Żeby obniżyć koszty, z tego zrezygnowano. Pod odpadami jest więc porowata skała koralowa, przez którą swobodnie przepływa woda. Poziom wody w środku kopuły podnosi się i opada razem z pływami.
Mało znany fakt
🚚 Ziemia z Nevady
Z amerykańskich dokumentów wynika, że w 1958 roku przywieziono na Enewetak ponad 118 ton gleby z poligonu atomowego w Nevadzie. Usypano z niej stożek pod miejscem planowanego wybuchu w ramach testu „Fig”. Dziennikarze śledczy ustalili, że Marshallczycy nie zostali o tym poinformowani w trakcie negocjacji umowy o wolnym stowarzyszeniu z USA w 1986 roku. Departament Energii USA nie opublikował pełnej, niezależnie zweryfikowanej listy wszystkiego, co trafiło pod kopułę.
📊 Runit Dome w liczbach
💧 Czy kopuła przecieka?
Krótko: tak, i to od dawna. Ken Buesseler, specjalista od radioaktywności w oceanach z instytutu Woods Hole, pobierał w 2015 roku próbki wód gruntowych na Runit. Widać było wymianę między wodą laguny a materiałem spod kopuły. Ale jego zespół zauważył też, że do laguny trafia niewielka ilość radioaktywności.
Żeby to zrozumieć, trzeba spojrzeć na proporcje. Według Buesselera plutonu pod kopułą jest mniej więcej 1 procent tego, co już leży w osadach na dnie laguny. Sprzątanie z lat 70. usunęło z całego atolu szacunkowo niecały 1 procent materiału transuranowego. Raport Departamentu Energii z 2013 roku wskazywał wręcz, że gleba wokół kopuły jest bardziej skażona niż jej zawartość. Nawet gdyby beton nagle zniknął, dawka promieniowania dla ludzi i środowiska nie wzrosłaby znacząco.
💡 Dla porównania: badanie Uniwersytetu Columbia z 2016 roku wykazało, że zewnętrzne promieniowanie gamma na zamieszkanych wyspach Enewetak jest niższe niż w nowojorskim Central Parku, gdzie granitowe skały mają naturalnie podwyższoną radioaktywność. Kolejne pomiary tego samego zespołu pokazały jednak, że w glebie niektórych wysp, w tym Runit, stężenia plutonu są bardzo wysokie i mocno różnią się między wyspami.
🌊 Prawdziwy problem przychodzi od strony oceanu
Kiedy budowano kopułę, nikt nie brał pod uwagę wzrostu poziomu mórz. Dziś Buesseler mówi wprost, że woda morska już zalewa krawędzie betonu i go podmywa. Pęknięcia były łatane, ale to rozwiązanie doraźne. Dla Wysp Marshalla prognozy mówią o wzroście poziomu morza nawet o metr do 2100 roku, a przy obecnym tempie kopuła ma być pod koniec stulecia przynajmniej częściowo zanurzona.
W 2024 roku Pacific Northwest National Laboratory, ośrodek Departamentu Energii USA, przeanalizował wpływ zmian klimatu na Runit. Wniosek: to właśnie fale sztormowe i stopniowy wzrost poziomu morza będą głównym czynnikiem rozprzestrzeniania się radionuklidów po atolu. Chemiczka z Uniwersytetu Columbia Ivana Nikolic-Hughes, która widziała pęknięcia na własne oczy w 2018 roku, zwraca uwagę, że Runit leży około 30 km od miejsca, gdzie mieszkają ludzie. Mieszkańcy łowią ryby i zbierają skorupiaki w tej samej lagunie.
⚠️ Czego najbardziej obawiają się naukowcy
- przelania się fal przez kopułę podczas silnego tajfunu, o czym ostrzegał rządowy zespół USA już w 1982 roku
- przyspieszonej erozji betonu przez słoną wodę i wysokie pływy
- przenikania plutonu do wód gruntowych, z których korzysta przyroda wyspy
- gromadzenia się skażenia w organizmach morskich, zwłaszcza w małżach przydacznach jedzonych przez mieszkańców
📜 Polityczny węzeł, którego nikt nie chce rozplątać
Sprawa wróciła na pierwsze strony gazet w 2019 roku po dużym śledztwie „Los Angeles Times”. Sekretarz generalny ONZ nazwał wtedy kopułę rodzajem trumny i ostrzegł przed skutkami jej zniszczenia. Kongres USA zobowiązał Departament Energii do oceny stanu konstrukcji. Raport z czerwca 2020 roku stwierdził, że nie ma bezpośredniego zagrożenia, a ewentualne wycieki zostaną szybko rozcieńczone w wodach laguny.
Problem w tym, że formalnie kopuła należy dziś do Wysp Marshalla. Stany Zjednoczone stoją na stanowisku, że kwestie odszkodowań zamknęła umowa z 1986 roku. Specjalny trybunał powołany do rozpatrywania roszczeń przyznał poszkodowanym ponad 2 mld dolarów, ale fundusz na wypłaty okazał się wielokrotnie mniejszy i większość tych pieniędzy nigdy nie trafiła do ludzi. Specjalna sprawozdawczyni ONZ zwracała w 2024 roku uwagę, że skutki prób jądrowych i przesiedleń wciąż dotykają kolejne pokolenia mieszkańców, a zmiany klimatu mogą wypędzić z domów tysiące następnych.
Ironią historii jest to, że atol, czyli pierścień wysp zbudowany przez miliony lat przez organizmy rafotwórcze, podobne do tych, z których składa się największy koralowiec świata, ma teraz chronić przed rozproszeniem najbardziej toksycznej substancji, jaką wytworzył człowiek. Skażenie przemysłowe i militarne potrafi zmienić życie całych społeczności na dziesięciolecia, co dobrze widać też w syberyjskim Norylsku, gdzie śnieg bywa czarny.
❓ Najczęstsze pytania o Runit Dome
Czym jest Runit Dome?
To betonowa kopuła o średnicy 115 metrów na wyspie Runit w atolu Enewetak na Wyspach Marshalla. Przykrywa krater po amerykańskim wybuchu jądrowym z 1958 roku, wypełniony skażoną ziemią i gruzem zebranymi podczas sprzątania atolu w latach 1977-1980.
Czy Runit Dome przecieka?
Tak. Krater nie ma uszczelnionego dna, więc woda morska przepływa pod kopułą. Badania instytutu Woods Hole pokazują jednak, że ilość plutonu przedostającego się do laguny jest niewielka w porównaniu z tym, co już zalega w jej osadach.
Ile prób jądrowych przeprowadzono na Wyspach Marshalla?
W latach 1946-1958 Stany Zjednoczone przeprowadziły tam 67 prób jądrowych, z czego 43 na atolu Enewetak, a pozostałe głównie na atolu Bikini.
Co grozi kopule w przyszłości?
Największym zagrożeniem jest wzrost poziomu morza i coraz silniejsze sztormy. Wyspa Runit leży około 2 metrów nad poziomem oceanu, a prognozy zakładają wzrost poziomu morza w tym regionie nawet o metr do 2100 roku.
Czy na atolu Enewetak mieszkają ludzie?
Tak, kilkaset osób żyje na południowych wyspach atolu, około 30 km od Runit. Wyspa Runit pozostaje niezamieszkana i niedostępna do osiedlenia.
Runit Dome miał przetrwać, dopóki ktoś nie wymyśli lepszego rozwiązania. Minęło prawie pięćdziesiąt lat, a lepszego rozwiązania wciąż nie ma. Jest za to ocean, który nie czeka na decyzje polityków. 🌊
Źródła: Woods Hole Oceanographic Institution, magazyn „Oceanus” (wywiad z Kenem Buesselerem), ScienceAlert i Australian Broadcasting Corporation (wypowiedzi Ivany Nikolic-Hughes), U.S. Department of Energy (raporty z 2013 i 2020 roku), Pacific Northwest National Laboratory (2024), Los Angeles Times (2019), Columbia University K=1 Project.
