Górna liczba w normie, a dolna wciąż powyżej 90. Taki wynik łatwo zbagatelizować, a w sezonie przeziębień podbija go tabletka z domowej apteczki

Mankiet się spręża, ciśnieniomierz piszczy i na ekranie pojawia się na przykład 124/94. Większość z nas patrzy wtedy na górną liczbę, uznaje, że jest „prawie dobrze” i odkłada aparat do szuflady. Tymczasem to właśnie dolna wartość, czyli ciśnienie rozkurczowe, bywa pierwszym sygnałem, że naczynia pracują pod zbyt dużym obciążeniem. Kardiolodzy przypominają też, że jesienią wynik potrafią podbić leki, które bierzemy bez zastanowienia: popularne przeciwbólowe i saszetki na przeziębienie. 🩺

🫀 Co właściwie pokazuje dolna liczba

Ciśnienie tętnicze opisują zawsze dwie wartości. Górna, skurczowa, to siła, z jaką krew napiera na ściany tętnic w chwili, gdy serce się kurczy i wypycha ją do naczyń. Dolna, rozkurczowa, to ciśnienie, które zostaje w tętnicach, kiedy serce na ułamek sekundy rozluźnia się i napełnia krwią. Jeśli ta wartość jest stale wysoka, naczynia nie mają kiedy „odpocząć”, a serce przez całą dobę pracuje pod większym oporem.

Na wysokość dolnego ciśnienia najsilniej wpływa napięcie drobnych tętniczek w całym ciele. Im bardziej są zwężone, tym wyższy wynik. Dlatego rozkurczowe ciśnienie tak wyraźnie reaguje na sól, nadmiar kilogramów, alkohol, stres czy hormony. W 2024 roku Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) uporządkowało normy i wprowadziło nową kategorię ciśnienia podwyższonego, żeby wcześniej wyłapywać osoby zagrożone zawałem i udarem.

📈 Izolowane nadciśnienie rozkurczowe, czyli kłopot czterdziestolatków

Gdy górna wartość mieści się w normie, a dolna regularnie przekracza 90 mmHg, lekarze rozpoznają izolowane nadciśnienie rozkurczowe. To zupełnie inny obraz niż u seniorów. Ciśnienie skurczowe rośnie przez całe życie, bo tętnice z wiekiem sztywnieją. Rozkurczowe zwykle wspina się mniej więcej do pięćdziesiątego, sześćdziesiątego roku życia, a potem stoi w miejscu albo nawet spada. Dlatego u starszych osób typowy jest odwrotny układ: wysoka górna liczba i niska dolna.

W dużym badaniu populacyjnym przeprowadzonym w Chinach i opisanym w czasopiśmie „Stroke” izolowane nadciśnienie rozkurczowe miało 8% osób w wieku 35 do 59 lat i tylko 4% osób po sześćdziesiątce. Przeglądy badań wskazują stałe czynniki ryzyka: płeć męską, młodszy wiek, nadwagę, podwyższony cukier i trójglicerydy, palenie papierosów oraz regularne picie alkoholu. To często ludzie, którzy czują się zdrowi, nie mają żadnych objawów i ciśnienie mierzą przy okazji, na przykład w aptece albo podczas badań okresowych.

🔬 Co mówią badania o ryzyku udaru i zawału

Przez lata część lekarzy uważała, że liczy się przede wszystkim górna wartość. Mocny argument przeciw takiemu podejściu przyniosła analiza opublikowana w „New England Journal of Medicine” w 2019 roku. Naukowcy z Kaiser Permanente przeanalizowali dane około 1,3 miliona dorosłych i ponad 36 milionów pomiarów ciśnienia z ośmiu lat. Zarówno podwyższone ciśnienie skurczowe, jak i rozkurczowe niezależnie od siebie zwiększały ryzyko zawału serca oraz udaru niedokrwiennego i krwotocznego. Górna liczba miała silniejszy wpływ, ale dolnej nie dało się pominąć.

W 2022 roku chińscy badacze zebrali w jednej metaanalizie 15 badań obejmujących łącznie 489 814 osób. U osób z izolowanym nadciśnieniem rozkurczowym ryzyko jakiegokolwiek udaru było wyższe o 44%, a udaru krwotocznego o 64%. Rosło też ryzyko poważnych incydentów sercowo-naczyniowych i zgonu z ich powodu. Najwyraźniej widać to było u osób młodszych, w wieku do około 55 lat. W mediach pojawia się czasem stwierdzenie, że takie ciśnienie „niemal podwaja” ryzyko udaru niedokrwiennego. Dane z metaanalizy są tu ostrożniejsze: wynik dla samego udaru niedokrwiennego nie był statystycznie pewny.

Nie wszystkie badania są zgodne. Praca opublikowana w „JAMA” w 2020 roku sprawdziła, co się dzieje, gdy za nadciśnienie uznać już dolny wynik 80 do 89 mmHg, jak robią to amerykańskie wytyczne. W takiej grupie nie znaleziono wyraźnie wyższego ryzyka chorób serca. Badani byli jednak głównie w średnim i starszym wieku. Wniosek kardiologów jest więc taki: pojedyncze 82 mmHg to nie powód do paniki, ale dolna wartość, która uparcie trzyma się powyżej 90, wymaga kontroli. Wiadomo też, że u wielu osób z izolowanym nadciśnieniem rozkurczowym po latach rośnie również górna wartość i pojawia się pełnoobjawowe nadciśnienie.

W Polsce problem jest ogromny. Szacuje się, że nadciśnienie ma około jedenastu milionów Polaków, a mniej więcej co trzeci chory nie ma o tym pojęcia. Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego zwraca uwagę, że prawidłowe wartości udaje się utrzymać tylko u około jednej czwartej do jednej trzeciej leczonych.

💊 Tabletki z apteczki, które podnoszą ciśnienie

Jesień to sezon na bóle głowy, mięśni i gardła oraz na przeziębienia. Sięgamy wtedy po leki bez recepty, nie zastanawiając się, co robią z ciśnieniem. Najlepiej zbadaną grupą są niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen, naproksen, diklofenak czy ketoprofen. Hamują one w nerkach substancje, które pomagają pozbywać się sodu i wody. Organizm zatrzymuje więcej płynów, naczynia się zwężają, a ciśnienie rośnie. Dodatkowo leki te osłabiają działanie wielu tabletek na nadciśnienie, m.in. inhibitorów ACE, sartanów i leków moczopędnych.

W badaniu PRECISION-ABPM z udziałem 444 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów, w którym ciśnienie mierzono przez całą dobę, po czterech miesiącach przyjmowania ibuprofenu średnie ciśnienie skurczowe wzrosło o 3,7 mmHg, a przy naproksenie o 1,6 mmHg. Przy celekoksybie praktycznie się nie zmieniło. Starsza metaanaliza 50 badań wykazała, że leki z tej grupy podnoszą średnie ciśnienie tętnicze przeciętnie o 5 mmHg. Kilka milimetrów słupka rtęci brzmi niewinnie, ale w skali populacji to wyraźnie więcej udarów i zawałów.

To nie znaczy, że trzeba się bać jednej tabletki ibuprofenu na ból głowy. Problem zaczyna się wtedy, gdy przeciwbólowe biorą codziennie przez tygodnie osoby z bólem kręgosłupa czy stawów, a także osoby, które już mają nadciśnienie i przyjmują na nie leki. Warto też pamiętać, że małe dawki kwasu acetylosalicylowego zalecane przez kardiologa „na serce” nie podnoszą ciśnienia w istotny sposób i nie należy ich odstawiać na własną rękę.

🧂 Co jeszcze podbija dolne ciśnienie

Amerykański Narodowy Instytut Serca, Płuc i Krwi (NHLBI) na pierwszym miejscu wymienia dietę pełną soli i przetworzonej żywności. Polacy według szacunków jedzą jej mniej więcej dwa razy więcej, niż zaleca WHO (5 g dziennie, czyli płaska łyżeczka), a większość tej soli pochodzi z pieczywa, wędlin, serów i gotowych dań, a nie z solniczki. Kolejne czynniki to mało ruchu, nadwaga, alkohol, przewlekły stres i krótki, przerywany sen.

Przy wyraźnie podwyższonym rozkurczowym ciśnieniu u młodszej osoby lekarz powinien też poszukać przyczyny ukrytej. Klasycznym przykładem jest niedoczynność tarczycy, która właśnie dolną wartość podnosi szczególnie chętnie. Znaczenie mają też choroby nerek, zaburzenia hormonalne nadnerczy oraz obturacyjny bezdech senny, czyli głośne chrapanie z przerwami w oddychaniu. Jeśli ciśnienie rośnie mimo zdrowego trybu życia, warto zrobić podstawowe badania krwi i moczu.

📏 Jak zmierzyć ciśnienie w domu, żeby wynik coś znaczył

Pojedynczy pomiar, zwłaszcza w przychodni albo zaraz po wejściu po schodach, potrafi zawyżyć wynik nawet o kilkanaście milimetrów. Brytyjski NICE zaleca, by przed postawieniem diagnozy prowadzić dzienniczek przez 4 do 7 dni. Mierzy się dwa razy dziennie, rano i wieczorem, za każdym razem dwukrotnie w odstępie co najmniej minuty. Wyniki z pierwszego dnia się pomija, bo zwykle są zawyżone przez stres związany z nowym rytuałem, a z pozostałych liczy się średnią.

🥗 Jak obniżyć dolne ciśnienie

Przy wynikach z kategorii podwyższonej zaczyna się od zmiany stylu życia, a lekarz po kilku miesiącach ocenia, czy to wystarczyło. Najlepiej udokumentowane efekty daje ograniczenie soli i dieta DASH, oparta na warzywach, owocach, pełnym ziarnie, nabiale o niskiej zawartości tłuszczu i roślinach strączkowych. Pomaga też ruch: wytyczne mówią o co najmniej 150 minutach umiarkowanego wysiłku tygodniowo, takiego jak szybki marsz, rower czy pływanie. Każdy zrzucony kilogram to średnio około 1 mmHg mniej, a ograniczenie alkoholu potrafi obniżyć ciśnienie nawet o kilka milimetrów.

Jeśli średnia z pomiarów domowych wynosi 135/85 albo więcej, a w gabinecie 140/90 albo więcej, potrzebna jest wizyta u lekarza rodzinnego. Przy potwierdzonym nadciśnieniu leczenie zwykle rozpoczyna się od połączenia dwóch leków w jednej tabletce. U większości pacjentów celem jest zejście z górną wartością do 120 do 129 mmHg, a z dolną poniżej 80 mmHg, o ile leczenie jest dobrze tolerowane. Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać dawek leków.

Dolna liczba na ciśnieniomierzu nie jest dodatkiem do górnej. Jeśli przez tydzień uparcie pokazuje 90 i więcej, to wystarczający powód, żeby zanieść dzienniczek pomiarów do lekarza, zanim naczynia zapłacą za to wysoką cenę. 🫀

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Źródła: 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension (European Heart Journal); Flint i wsp., „Effect of Systolic and Diastolic Blood Pressure on Cardiovascular Outcomes”, NEJM 2019; „Isolated Diastolic Hypertension and Risk of Cardiovascular Events: A Systematic Review and Meta-Analysis of Cohort Studies With 489,814 Participants”, Frontiers in Cardiovascular Medicine 2022; McEvoy i wsp., JAMA 2020; badanie PRECISION-ABPM (European Heart Journal 2017); Johnson i wsp., metaanaliza wpływu NLPZ na ciśnienie (Annals of Internal Medicine 1994); badanie PATH-BP (Circulation 2022); NICE; NHLBI; NFZ; Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego; PoradnikZdrowie.pl.