Katar, drapanie w gardle, stan podgorączkowy i myśl, która przychodzi wielu z nas: „może jednak poprosić lekarza o antybiotyk, będzie szybciej”. To jeden z powodów, dla których Polska od lat należy do dziesięciu krajów Europy, gdzie zużywa się najwięcej antybiotyków. W środę 18 listopada przypada Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach i tegoroczna kampania dotyczy przede wszystkim najmłodszych.
📌 W skrócie
- 💊 Według ECDC Polacy zużywają 23,2 dobowe dawki antybiotyku na 1000 mieszkańców dziennie, a cel na 2030 rok to 17,2.
- 🦠 Antybiotyk nie działa na wirusy, czyli na zwykłe przeziębienie, grypę i większość kaszlu.
- 👶 Hasło kampanii 2026: rozsądne stosowanie antybiotyków u niemowląt i przedszkolaków.
- 🧠 Prof. Aleksandra Borek z Uniwersytetu SWPS: „W Polsce wciąż stosujemy zbyt dużo antybiotyków”.
Ile antybiotyków naprawdę bierzemy?
Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) mierzy zużycie w tzw. DDD, czyli umownych dobowych dawkach przeliczanych na 1000 mieszkańców. W najnowszym zestawieniu dla Polski, obejmującym 2023 rok, wynik to 23,2. W 2019 roku było 23,6, więc przez cztery lata spadek wyniósł zaledwie 1,8 proc.
Tymczasem Unia Europejska wyznaczyła cel: do 2030 roku zmniejszyć zużycie o 27 proc. w porównaniu z 2019 rokiem. Dla Polski oznacza to zejście do 17,2 dawki. Według danych, które przytacza PAP, do 2024 roku udało się zmniejszyć zużycie tylko o około 4 proc.
Najwięcej antybiotyków nie trafia do pacjentów w szpitalach, tylko do osób leczonych w przychodniach, głównie u lekarza rodzinnego. To właśnie tam najczęściej pojawiają się infekcje, które antybiotyku w ogóle nie wymagają.
📊 Polska w danych ECDC
| Wskaźnik | 2019 | 2023 | Cel na 2030 |
|---|---|---|---|
| Zużycie antybiotyków (DDD na 1000 osób dziennie) | 23,6 | 23,2 | 17,2 |
| Udział antybiotyków „pierwszego wyboru” (grupa Access) | 60,4 proc. | 60,4 proc. | min. 65 proc. |
| Zakażenia krwi opornymi na karbapenemy bakteriami Klebsiella pneumoniae (na 100 tys.) | 1,4 | 3,7 | 1,3 |
Ostatni wiersz pokazuje, dlaczego lekarze biją na alarm. Liczba groźnych zakażeń krwi bakteriami, na które nie działają nawet antybiotyki ostatniej linii, wzrosła w Polsce w ciągu czterech lat o 167 proc.
Dlaczego antybiotyk nie pomoże na katar?
Antybiotyki niszczą bakterie. Przeziębienie, grypa, większość zapaleń gardła, katar i kaszel u dzieci to w ogromnej większości infekcje wirusowe. Na nie antybiotyk po prostu nie działa, za to może wywołać biegunkę, wysypkę i zaburzyć florę jelitową.
Każda niepotrzebna kuracja daje też bakteriom szansę, by nauczyły się przetrwać. Dr hab. Aleksandra Borek, prof. Uniwersytetu SWPS, przypomina w komunikacie przekazanym PAP, że oporne stają się bakterie, a nie organizm człowieka. Takie bakterie mogą trafić do domowników i dalej. Ekspertka nazywa antybiotykooporność „cichą pandemią”.
Skalę problemu pokazała analiza opublikowana w „The Lancet” w 2022 roku. Według niej w 2019 roku oporne bakterie były bezpośrednią przyczyną około 1,27 mln zgonów na świecie, a z blisko 5 mln zgonów miały związek.
Jeśli zastanawiacie się, jak odróżnić zwykłą infekcję od tej, która wymaga leczenia, zajrzyjcie do naszego tekstu o tym, jak lekarz odróżnia anginę bakteryjną od wirusowej.
Jakie błędy popełniamy najczęściej?
Prof. Borek podkreśla, że „każdy z nas jest odpowiedzialny za ostrożne i właściwe stosowanie antybiotyków”. Zwraca też uwagę, że lekarze nie zawsze przepisują je z przekonania. Często działają pod presją czasu, z obawy przed konsekwencjami albo dlatego, że pacjent wprost oczekuje recepty. Z jej wypowiedzi i zaleceń kampanii wynikają cztery najczęstsze błędy:
- Domaganie się recepty. Jeśli lekarz mówi, że to wirus, prośba o antybiotyk „na wszelki wypadek” niczego nie przyspieszy.
- Sięganie po resztki z poprzedniej kuracji. Tabletki z apteczki mogą być zupełnie innym lekiem, niż potrzeba, i w złej ilości.
- Dzielenie się lekiem z rodziną. Antybiotyk przepisany mamie nie jest lekiem dla dziecka ani sąsiada.
- Przerywanie leczenia na własną rękę. Jeśli lekarz zlecił antybiotyk, trzeba trzymać się jego zaleceń co do czasu i sposobu przyjmowania, nawet gdy po dwóch dniach jest lepiej.
Czy to dotyczy także dzieci?
Przede wszystkim dzieci. Tegoroczne hasło Europejskiego Dnia Wiedzy o Antybiotykach dotyczy właśnie najmłodszych, zwłaszcza niemowląt i przedszkolaków. To one najczęściej dostają antybiotyk, choć wiele typowych infekcji wieku dziecięcego go nie wymaga.
Gorączka i katar u przedszkolaka to dla rodzica stres, a jesienią potrafią wracać co dwa tygodnie. Zwykle jednak organizm dziecka radzi sobie z wirusem sam, a leczenie polega na odpoczynku, piciu i obniżaniu gorączki według zaleceń lekarza. Pomocna bywa też wiedza, jak odróżnić przeziębienie od alergii, bo katar nie zawsze oznacza infekcję.
Kiedy iść do lekarza?
Rezygnacja z antybiotyku „na wszelki wypadek” nie oznacza rezygnacji z wizyty. Z lekarzem trzeba się skontaktować, gdy wysoka gorączka utrzymuje się kilka dni, pojawia się duszność, silny ból ucha albo gardła, a także gdy po chwilowej poprawie objawy wracają ze zdwojoną siłą. U niemowlęcia każda gorączka jest powodem do konsultacji.
To lekarz po badaniu decyduje, czy infekcja jest bakteryjna. Czasem pomaga w tym szybki test z krwi albo wymaz z gardła. Jeśli antybiotyk jest potrzebny, warto go przyjąć dokładnie tak, jak zalecił lekarz. Od 18 listopada trwa też Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykooporności WHO pod hasłem „Jedno Zdrowie, jedno działanie: Zapobiegaj AMR już teraz”, a szczegółowe dane o zużyciu antybiotyków w Europie publikuje ECDC.
Uwaga: artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.
A wy: zdarzyło wam się kiedyś wyjść od lekarza z antybiotykiem na zwykłe przeziębienie? 👇
