Malwina Brzecka
Pomidory od lat mają opinię warzywa, które „chroni prostatę”. Ta łatka wzięła się z poważnych badań, ale w drodze do kolorowych gazet zgubiła kilka ważnych szczegółów. Najciekawszy z nich jest taki, że w danych lepiej wypadają sos, przecier i koncentrat niż świeży pomidor z ogródka. A tabletki z tym samym barwnikiem, który miał robić całą robotę, w badaniach klinicznych nie pokazały niczego. Przed listopadową akcją Movember sprawdziliśmy, co dokładnie wiadomo o likopenie i raku prostaty. 🍅
📌 W skrócie
- Likopen to czerwony barwnik z grupy karotenoidów. Najwięcej dostarczają nam przetwory pomidorowe.
- W dużym badaniu Harvardu mężczyźni jedzący sos pomidorowy co najmniej 2 razy w tygodniu chorowali na raka prostaty o około 23 procent rzadziej.
- Metaanalizy pokazują ryzyko niższe średnio o 12-19 procent, ale głównie dla pomidorów gotowanych. Surowe nie dawały efektu.
- Z koncentratu organizm wchłania nawet 3,8 raza więcej likopenu niż ze świeżych pomidorów, a tłuszcz w posiłku jeszcze to zwiększa.
- Suplementy z likopenem nie mają dowodów skuteczności, a amerykańska FDA odmówiła im prawa do oświadczeń zdrowotnych.
- Pomidory nie zastąpią badania PSA. Rak prostaty to najczęstszy nowotwór u polskich mężczyzn.
Pomidory i prostata w liczbach
🔬 Skąd wzięła się sława pomidorów
Wszystko zaczęło się w Harvardzie. Zespół Edwarda Giovannucciego od 1986 roku obserwował dziesiątki tysięcy amerykańskich lekarzy, dentystów i farmaceutów w ramach Health Professionals Follow-up Study. Uczestnicy co kilka lat wypełniali szczegółowe ankiety o tym, co jedzą. Już w 1995 roku badacze zauważyli, że panowie jedzący ponad 10 porcji produktów pomidorowych tygodniowo mieli o około 35 procent niższe ryzyko raka prostaty niż ci, którzy jedli ich bardzo mało.
W 2002 roku ukazała się większa analiza tej samej grupy: 47 365 mężczyzn, 12 lat obserwacji i 2481 przypadków raka. Najmocniejszy związek dotyczył sosu pomidorowego. Mężczyźni jedzący go dwa razy w tygodniu lub częściej chorowali o 23 procent rzadziej od tych, którzy sięgali po niego rzadziej niż raz w miesiącu. Co ciekawe, sami autorzy w podsumowaniu zaznaczyli, że całość danych nie jest rozstrzygająca. Ten fragment rzadko trafiał do nagłówków.
Podejrzanym numer jeden szybko został likopen. To ten sam barwnik, który nadaje czerwień pomidorom, arbuzom i różowemu grejpfrutowi. Jest silnym przeciwutleniaczem, a w badaniach laboratoryjnych hamuje namnażanie komórek nowotworowych. Do tego gromadzi się właśnie w gruczole krokowym, co tylko podsycało nadzieje.
📊 Co pokazują zbiorcze analizy
Jedno badanie to za mało, więc naukowcy zaczęli zbierać wyniki dziesiątek prac w metaanalizy. Obraz, który się z nich wyłania, jest ciekawszy niż proste „pomidory chronią”.
Z tej tabeli płyną trzy wnioski. Po pierwsze, większość analiz widzi umiarkowanie niższe ryzyko u osób jedzących dużo pomidorów. Po drugie, efekt dotyczy głównie przetworzonych pomidorów, a nie surowych. Po trzecie, gdy weźmie się pod uwagę tylko najbardziej wiarygodne badania kohortowe, związek słabnie na tyle, że przestaje być statystycznie pewny. Słabsze wyniki dotyczą też agresywnych postaci raka, czyli tych, które zabijają.
Dlatego instytucje podchodzą do sprawy ostrożnie. Światowy Fundusz Badań nad Rakiem (WCRF) w 2007 roku uznał ochronną rolę likopenu za „prawdopodobną”, ale w 2014 roku obniżył ocenę do kategorii „ograniczone dowody, brak wniosków”. Amerykańska FDA w 2005 roku pozwoliła producentom sosów pisać o możliwej korzyści, ale tylko z dopiskiem, że dowody są „bardzo ograniczone i wstępne”.
🔥 Dlaczego sos wygrywa ze świeżym pomidorem
To nie przypadek. W surowym pomidorze likopen jest zamknięty w ścianach komórkowych i w formie, którą jelita przyswajają dość opornie. Gotowanie rozbija komórki i zmienia część cząsteczek w tak zwane izomery cis, które prawdopodobnie łatwiej się wchłaniają. We krwi i tkankach człowieka to właśnie one stanowią większość likopenu.
Niemieccy badacze sprawdzili to wprost w 1997 roku. Ochotnicy dostawali tę samą dawkę likopenu raz ze świeżych pomidorów, raz z koncentratu, za każdym razem z olejem. Z koncentratu do krwi trafiło go około 3,8 raza więcej. Drugi warunek to tłuszcz, bo likopen się w nim rozpuszcza. W amerykańskim doświadczeniu dodanie awokado do salsy zwiększyło ilość wchłoniętego likopenu ponad czterokrotnie.
💡 Dobra wiadomość dla kuchni: pomidorowa z koncentratem, spaghetti z sosem na oliwie czy leczo robią więcej niż sałatka z surowych pomidorów bez dressingu. Łyżka oliwy albo odrobina sera w sosie to nie grzech, tylko sposób na lepsze wchłanianie.
🥫 Gdzie jest najwięcej likopenu
Dane pochodzą z amerykańskiej bazy USDA i opracowań naukowych, a konkretne wartości zależą od odmiany, dojrzałości i producenta. W badaniach, w których widziano korzyść, mężczyźni z grupy „wysokiej” zjadali około 10-20 mg likopenu dziennie. To mniej więcej talerz zupy pomidorowej z łyżką koncentratu albo porcja makaronu z sosem z passaty.
Ketchup wygląda w tabeli nieźle, ale nie warto robić z niego „leku”. Łyżka to zaledwie kilkanaście gramów, a razem z likopenem dostajemy sporo cukru i soli. Lepiej sprawdzają się przetwory z krótkim składem: passata, koncentrat bez dodatków, pomidory z puszki.
💊 A może po prostu kapsułka?
Skoro pomidory mogą pomagać, kusi, by kupić likopen w kapsułkach i mieć spokój. Problem w tym, że tu dowodów brakuje najbardziej. Przegląd Cochrane z 2011 roku znalazł zaledwie trzy badania kliniczne ze 154 uczestnikami, w większości słabej jakości. Późniejsza analiza ośmiu badań nie wykazała, by suplementacja zmniejszała liczbę rozpoznań raka prostaty. FDA w 2005 roku całkowicie odrzuciła wnioski o oświadczenia zdrowotne dla samego likopenu.
Wiele wskazuje na to, że ochronny efekt, jeśli istnieje, nie wynika z jednej cząsteczki. Pomidory to także potas, witamina C, błonnik i inne karotenoidy. Mężczyźni, którzy często jedzą domowe sosy, mogą też po prostu inaczej się odżywiać i rzadziej sięgać po przetworzone mięso. Tego żadna kapsułka nie podrobi.
🩺 Pomidory nie zastąpią badania
Rak gruczołu krokowego to najczęstszy nowotwór u polskich mężczyzn. Według Krajowego Rejestru Nowotworów odpowiada za blisko jedną czwartą wszystkich zachorowań na raka w tej grupie, a rocznie rozpoznaje się go u ponad 20 tysięcy panów. Jest też drugą, po raku płuca, nowotworową przyczyną zgonów mężczyzn. Wcześnie wykryty jest w dużej mierze wyleczalny, tyle że na początku zwykle nie daje żadnych objawów.
Kłopoty z oddawaniem moczu po pięćdziesiątce częściej oznaczają zresztą coś innego, czyli łagodny rozrost prostaty. Odróżnić jedno od drugiego może tylko lekarz. Eksperci zalecają, by pierwsze badanie PSA zrobić około 50. roku życia, a przy raku prostaty u ojca lub brata już około 45. roku. Można je wykonać w ramach programu „Moje Zdrowie” w przychodni POZ albo prywatnie za kilkadziesiąt złotych. Wynik zawsze warto omówić z lekarzem, bo samo podwyższone PSA nie oznacza jeszcze raka.
🧭 Co z tego wynika w praktyce
- Jedz pomidory w różnych postaciach, ale stawiaj na przetworzone: zupy, sosy, gulasze.
- Dodawaj do nich odrobinę tłuszczu, na przykład oliwę.
- Wybieraj przetwory z krótkim składem, bez dużej ilości cukru i soli.
- Nie wydawaj pieniędzy na suplementy z likopenem w nadziei na ochronę przed rakiem.
- Pamiętaj, że liczy się cała dieta, waga i ruch, a nie jeden „superskładnik”.
- Po pięćdziesiątce porozmawiaj z lekarzem o badaniu PSA. Listopadowy Movember to dobry pretekst.
Pomidory nie są tarczą przeciwko rakowi, ale to tanie, smaczne i zdrowe jedzenie, któremu nauka daje raczej plusy niż minusy. Warto je jeść, najlepiej w ciepłym sosie z kroplą oliwy. Podobnie jak przy raku jelita grubego, największą różnicę robi jednak badanie wykonane na czas. 🍅
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Źródła: Giovannucci E. i wsp., JNCI 1995 i 2002; Rowles J.L. i wsp., Prostate Cancer and Prostatic Diseases 2017 i 2018; Luo J. i wsp., Frontiers in Nutrition 2021; Gärtner C., Stahl W., Sies H., American Journal of Clinical Nutrition 1997; Unlu N.Z. i wsp., Journal of Nutrition 2005; Ilic D. i wsp., Cochrane 2011; FDA; WCRF/AICR; Krajowy Rejestr Nowotworów; AOTMiT; NFZ. Ostatnia aktualizacja: 14 października 2026.
