Redakcja Sztosowe
Mona Lisa to portret Lisy Gherardini (1479 do 1542), żony florenckiego kupca jedwabiem Francesca del Giocondo, który Leonardo da Vinci zaczął malować około 1503 roku. Obraz ma tylko 77 na 53 cm, jest namalowany olejem na desce z topoli i wisi w paryskim Luwrze za szybą kuloodporną. Światową sławę przyniosła mu kradzież z 1911 roku, a od kilkudziesięciu lat zajmują się nim także lekarze, którzy w uśmiechu modelki szukają objawów choroby. Najnowsza hipoteza, opublikowana w 2018 roku w „Mayo Clinic Proceedings”, mówi o niedoczynności tarczycy.
Kim była Mona Lisa
Modelką była Lisa Gherardini, urodzona 15 czerwca 1479 roku we Florencji. W wieku 15 lat wyszła za starszego o kilkanaście lat Francesca del Giocondo. Stąd włoski tytuł obrazu „La Gioconda” i nazwa „Mona Lisa”, czyli „pani Lisa” (mona to skrót od madonna). Tożsamość modelki potwierdza notatka urzędnika Agostina Vespucciego z października 1503 roku, którą w 2005 roku odnaleziono na marginesie książki w bibliotece uniwersyteckiej w Heidelbergu.
Francesco zamówił portret najpewniej z okazji narodzin syna Andrei w grudniu 1502 roku i przeprowadzki do nowego domu. Lisa urodziła co najmniej pięcioro dzieci. Po śmierci męża zamieszkała w klasztorze św. Urszuli we Florencji, gdzie zmarła 15 lipca 1542 roku w wieku 63 lat. W latach 2011 do 2015 włoscy badacze szukali tam jej szczątków, ale nie udało się ich jednoznacznie zidentyfikować.
Mona Lisa ciekawostki: 10 faktów o obrazie
1. Jest mniejsza, niż się wydaje
77 na 53 cm to mniej więcej format dużego plakatu. Leonardo malował nie na płótnie, tylko na desce z białej topoli, która z czasem lekko się wypaczyła i pękła w górnej części.
2. Leonardo nigdy nie oddał portretu zleceniodawcy
Luwr datuje obraz na lata 1503 do 1506, ale Leonardo prawdopodobnie poprawiał go jeszcze około 1517 roku. Zabrał portret ze sobą do Francji, a po jego śmierci w 1519 roku obraz trafił do kolekcji króla Franciszka I. Rodzina del Giocondo nigdy go nie dostała.
3. Wisiała w sypialni Napoleona
Po rewolucji francuskiej obraz trafił do Luwru, ale przez krótki czas Napoleon trzymał go w swojej sypialni w pałacu Tuileries.
4. Najsłynniejszą zrobiła ją kradzież z 1911 roku
21 sierpnia 1911 roku obraz wyniósł z Luwru Vincenzo Peruggia, pracownik muzeum, który wcześniej montował dla niego gablotę. Uważał, że dzieło powinno wrócić do Włoch. W śledztwie zatrzymano poetę Guillaume’a Apollinaire’a, przesłuchiwano też Pabla Picassa. Peruggię złapano w grudniu 1913 roku we Florencji, gdy próbował sprzedać obraz dyrektorowi Galerii Uffizi. Mona Lisa wróciła do Luwru 4 stycznia 1914 roku, a gazety na całym świecie przez ponad 2 lata pisały o niej na pierwszych stronach.
5. Atakowano ją wiele razy
W 1956 roku mężczyzna rzucił w obraz kamieniem i odprysnął fragment farby przy lewym łokciu, od tego czasu Mona Lisa jest za szybą kuloodporną. W 1974 roku w Tokio kobieta spryskała gablotę czerwoną farbą, w 2009 roku turystka rzuciła w szybę filiżanką, w maju 2022 roku aktywista rozmazał na szybie ciasto, a 28 stycznia 2024 roku dwie aktywistki klimatyczne oblały ją zupą. Obrazowi za każdym razem nic się nie stało.
6. Ma rekord Guinnessa w ubezpieczeniu
Przed wyjazdem na wystawę do USA w 1962 roku obraz wyceniono na 100 milionów dolarów. To do dziś rekord Guinnessa w kategorii najwyższej wyceny ubezpieczeniowej obrazu, choć polisy ostatecznie nie wykupiono. Na sprzedaż Mona Lisa nie jest i nie będzie, bo należy do publicznych zbiorów Francji. Dla porównania: najdroższym sprzedanym obrazem jest inne dzieło przypisywane Leonardowi, czyli Salvator Mundi za 450 milionów dolarów.
7. Nie ma brwi ani rzęs
Francuski inżynier Pascal Cotte w 2007 roku zbadał obraz kamerą o bardzo wysokiej rozdzielczości i znalazł ślad pojedynczego włoska brwi. Według niego Leonardo namalował brwi i rzęsy, ale zniknęły podczas dawnych czyszczeń obrazu.
8. Uśmiech znika, gdy patrzysz na usta
Neurobiolożka Margaret Livingstone z Harvardu opisała w 2000 roku w „Science”, że uśmiech widać najlepiej kątem oka, gdy patrzymy na oczy modelki. Gdy skupimy wzrok na ustach, uśmiech słabnie. To efekt sfumato, czyli miękkich, rozmytych przejść światła i cienia. Psycholodzy z Uniwersytetu we Fryburgu sprawdzili w 2017 roku, że niemal wszyscy badani odbierają ten wyraz twarzy jako szczęśliwy.
9. W Madrycie wisi jej „siostra”
Muzeum Prado ma kopię Mony Lisy, którą po konserwacji w 2012 roku uznano za dzieło jednego z uczniów Leonarda, malowane równolegle z oryginałem w tej samej pracowni. Pod zdjętą czarną warstwą tła odsłonięto pejzaż i świeże kolory, dzięki czemu widać, jak oryginał mógł wyglądać przed zżółknięciem werniksu.
10. Dostanie własną salę
Monę Lisę ogląda w Luwrze około 10 milionów osób rocznie. W styczniu 2025 roku prezydent Emmanuel Macron ogłosił, że w ramach przebudowy muzeum obraz dostanie osobną salę z oddzielnym wejściem. Prace mają potrwać do około 2031 roku. Ciekawostka dla Polaków: jeden z zaledwie czterech kobiecych portretów Leonarda, „Dama z gronostajem”, wisi w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Na co chorowała Mona Lisa? Teorie lekarzy
O zdrowiu modelki wiemy tylko z obrazu, dlatego lekarze analizują go jak zdjęcie pacjenta. Na portrecie widać kilka szczegółów, które z medycznego punktu widzenia nie są obojętne: żółtawy odcień skóry, przerzedzone włosy, brak brwi, drobne zgrubienie przy wewnętrznym kąciku lewego oka, niewielki guzek na grzbiecie prawej dłoni, lekko pogrubioną szyję i pełną, jakby obrzękniętą twarz.
Wysoki cholesterol: teoria z 2004 roku
Belgijscy lekarze Jan Dequeker, Erik Muls i Kathleen Leenders opisali w 2004 roku w „Israel Medical Association Journal” zgrubienie przy oku jako kępkę żółtą, a guzek na dłoni jako tłuszczaka. Obie zmiany pasują do dziedzicznie wysokiego poziomu cholesterolu, który prowadzi do wczesnej choroby serca. W 2010 roku podobną diagnozę ogłosił Vito Franco, patomorfolog z Uniwersytetu w Palermo. Dziś wiemy, jak wysoki cholesterol daje objawy i jak go badać, ale w XVI wieku nikt go nie leczył.
Ta teoria ma słaby punkt. Autorzy z 2004 roku zakładali, że Lisa zmarła w wieku 37 lat. Tymczasem dokumenty archiwalne pokazują, że dożyła 63 lat. Z ciężką, nieleczoną hipercholesterolemią rodzinną, dającą widoczne złogi już u dwudziestokilkulatki, tak długie życie w renesansie było mało prawdopodobne.
Niedoczynność tarczycy: diagnoza z 2018 roku
Kardiolog Mandeep Mehra z Brigham and Women’s Hospital w Bostonie i Hilary Campbell z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Barbara uznali w 2018 roku w liście do „Mayo Clinic Proceedings”, że wszystkie nietypowe cechy portretu najlepiej tłumaczy niedoczynność tarczycy. Niedobór hormonów tarczycy powoduje obrzęk tkanek (pełna twarz, wole na szyi), żółtawą skórę, wypadanie włosów, w tym brwi, oraz osłabienie mięśni, które mogłoby dawać lekki, asymetryczny uśmiech.
Autorzy wskazali też tło: w Toskanii na początku XVI wieku dieta była uboga w jod, a wole widać na wielu obrazach i rzeźbach epoki. Lisa krótko przed pozowaniem urodziła dziecko, a poporodowe zapalenie tarczycy dotyka około 5 do 10 procent kobiet i często kończy się przejściową niedoczynnością. Taka choroba nie zabija szybko, więc pasuje do długiego życia modelki. Dziś najczęstszą przyczyną niedoczynności jest choroba Hashimoto, a o tym, czy to tarczyca, rozstrzyga badanie krwi, o czym piszemy w tekście o objawach niedoczynności tarczycy i normach TSH.
Uśmiech Giocondy a miastenia
Neurolodzy używają określenia „uśmiech Giocondy” na poprzeczny uśmiech bez unoszenia kącików ust, typowy dla chorych na miastenię, u których słabną mięśnie twarzy. Od tego wzięło nazwę polskie Stowarzyszenie Chorych na Miastenię Gravis „Gioconda”. To skojarzenie z wyglądu, a nie diagnoza: żadna poważna publikacja nie twierdzi, że Lisa Gherardini chorowała na miastenię. Jak ta choroba naprawdę się objawia, opisujemy w tekście miastenia: objawy i diagnostyka.
Wszystkie teorie o uśmiechu Mony Lisy w jednej tabeli
Zestawienie redakcji na podstawie publikacji w Mayo Clinic Proceedings, Israel Medical Association Journal, Science i Zeitschrift für Geburtshilfe und Neonatologie.
Czy poznamy prawdę
Diagnoza tarczycowa jest dziś najspójniejsza, bo jako jedyna łączy cerę, włosy, szyję, uśmiech i długie życie modelki. Pozostaje jednak diagnozą postawioną na podstawie obrazu, a nie badania pacjentki. Werniks zżółkł przez pięć wieków, brwi mogły zniknąć przy czyszczeniu, a zmęczenie i obrzęki po porodzie bywają zwykłym skutkiem połogu. Możliwe więc, że Leonardo namalował po prostu zmęczoną, ale zadowoloną młodą matkę.
Najczęściej zadawane pytania
Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.
Kim była kobieta na obrazie Mona Lisa?
Lisa Gherardini (1479 do 1542), żona florenckiego kupca jedwabiem Francesca del Giocondo i matka co najmniej pięciorga dzieci. Jej tożsamość potwierdza notatka Agostina Vespucciego z 1503 roku, odnaleziona w 2005 roku w Heidelbergu. Dożyła 63 lat.
Dlaczego Mona Lisa jest tak znana?
Przez mistrzowską technikę sfumato i niejednoznaczny uśmiech, ale przede wszystkim przez kradzież z 1911 roku. Przez ponad 2 lata poszukiwań gazety na całym świecie drukowały jej wizerunek, a po powrocie do Luwru stała się najsłynniejszym obrazem świata.
Czy Mona Lisa była skradziona?
Tak. 21 sierpnia 1911 roku wyniósł ją z Luwru Vincenzo Peruggia, włoski pracownik muzeum. Odzyskano ją w grudniu 1913 roku we Florencji, a do Luwru wróciła 4 stycznia 1914 roku.
Na co chorowała Mona Lisa według lekarzy?
Najnowsza hipoteza, opublikowana w 2018 roku w Mayo Clinic Proceedings przez Mandeepa Mehrę i Hilary Campbell, wskazuje na niedoczynność tarczycy, prawdopodobnie poporodową. Wcześniej mówiono o wysokim cholesterolu, porażeniu nerwu twarzowego i braku zębów.
Ile jest warta Mona Lisa?
Nie ma ceny, bo należy do publicznych zbiorów Francji i nie może zostać sprzedana. W 1962 roku wyceniono ją na 100 milionów dolarów, co jest rekordem Guinnessa w wycenie ubezpieczeniowej obrazu.
