Magdalena Adamczyk
Ekspres syczy, pierwsza filiżanka parzy w dłonie, a po kilku minutach organizm daje znać, że czas odwiedzić łazienkę. Dla wielu osób to tak stały element poranka jak mycie zębów. Inni nie mają pojęcia, o czym mowa, bo kawa nie robi na ich jelitach żadnego wrażenia. Pytanie, dlaczego po kawie chce się do toalety, zadawali sobie także gastroenterolodzy. Wyniki ich badań są zaskakujące: sama kofeina nie tłumaczy wszystkiego, bo podobnie działa kawa bezkofeinowa. ☕
📌 W skrócie
- W ankiecie wśród 99 zdrowych ochotników 29 procent przyznało, że kawa wywołuje u nich potrzebę wypróżnienia. Częściej dotyczyło to kobiet.
- U osób, na które kawa działa, aktywność końcowego odcinka jelita grubego rosła już po około 4 minutach i utrzymywała się co najmniej pół godziny.
- Kawa bezkofeinowa też pobudzała jelita, choć słabiej. Gorąca woda nie działała wcale, więc nie chodzi o samą temperaturę.
- W innym badaniu kawa z kofeiną pobudzała okrężnicę podobnie jak posiłek o wartości 1000 kcal.
- Za efekt odpowiadają najpewniej hormony trawienne, kwasy z ziaren kawy i odruch żołądkowo-okrężniczy, który rano jest najsilniejszy.
- To zjawisko normalne. Niepokój powinny budzić biegunki, ból, krew w stolcu albo nagła zmiana rytmu wypróżnień.
🔬 Co pokazały badania
Najczęściej cytowane jest brytyjskie badanie opublikowane w 1990 roku w czasopiśmie Gut. Badacze z Sheffield najpierw zapytali 99 młodych, zdrowych ochotników, czy kawa wywołuje u nich potrzebę wizyty w toalecie. Twierdząco odpowiedziało 29 procent, przy czym wśród kobiet odsetek był wyraźnie wyższy niż wśród mężczyzn.
Potem przyszła część laboratoryjna. Czternastu osobom założono czujniki mierzące skurcze końcowego odcinka jelita grubego, a następnie podano im czarną kawę bez cukru. U ośmiu osób, które deklarowały, że kawa „działa”, ruchy jelita nasilały się już po około czterech minutach od wypicia i utrzymywały co najmniej przez pół godziny. Tak samo było po kawie bezkofeinowej. Po kubku gorącej wody nie działo się nic, u nikogo. U pozostałych sześciu osób kawa nie zmieniała pracy jelit.
Eksperyment
⚖️ Kawa kontra obiad na 1000 kalorii
W 1998 roku amerykański gastroenterolog Satish Rao z zespołem porównał u zdrowych ochotników, jak na jelito grube działają kawa z kofeiną, kawa bezkofeinowa, ciepła woda i duży posiłek o wartości 1000 kilokalorii. Kawa z kofeiną pobudzała okrężnicę mniej więcej tak samo jak obfity obiad. Według autorów działała wyraźnie mocniej niż woda i nieco mocniej niż bezkofeinowa. Wniosek był taki, że kofeina dokłada swoją cegiełkę, ale nie jest jedynym składnikiem, który pobudza jelita. Trzeba pamiętać, że oba badania objęły niewielkie grupy, więc wyniki traktuje się jako mocną wskazówkę, a nie ostateczny dowód.
⚙️ Co właściwie uruchamia jelita
Kawa to mieszanina ponad tysiąca związków chemicznych. Badacze wskazują kilka mechanizmów, które prawdopodobnie działają jednocześnie.
🔁 Odruch żołądkowo-okrężniczy
Gdy do żołądka trafia jedzenie albo napój, jego ściany się rozciągają, a sygnał nerwowy biegnie do jelita grubego. Okrężnica odpowiada falą skurczów, która przesuwa treść w stronę odbytnicy i robi miejsce na nowy posiłek. To dlatego małe dzieci tak często robią kupkę zaraz po jedzeniu. U dorosłych ten odruch jest najsilniejszy rano, po nocnej przerwie. Kawa wypijana na czczo, często jako pierwsza rzecz po przebudzeniu, trafia więc w idealny moment.
🧪 Hormony trawienne
Kawa, także bezkofeinowa, zwiększa wydzielanie gastryny, hormonu produkowanego w żołądku, który pobudza wydzielanie soku żołądkowego i ruchy przewodu pokarmowego. Część badań wskazuje też na cholecystokininę, hormon, który pobudza pęcherzyk żółciowy i perystaltykę jelit. Te hormony uwalniają się normalnie po posiłku, a kawa potrafi je wywołać, choć prawie nie ma kalorii.
🫘 Kwasy z ziaren kawy
Kawa zawiera sporo kwasów chlorogenowych i innych substancji, które podnoszą kwaśność w żołądku. Podejrzewa się, że to one, a nie kofeina, odpowiadają za część efektu kawy bezkofeinowej. Ich ilość zależy od gatunku ziaren i stopnia palenia, co może tłumaczyć, dlaczego jedna kawa działa mocniej niż inna.
☕ Kofeina
Kofeina pobudza układ nerwowy i mięśnie gładkie, także w jelitach. Wzmacnia efekt, ale jak pokazały badania, nie jest niezbędna. Warto przy tym wiedzieć, że wbrew obiegowej opinii kawa wypijana w rozsądnych ilościach nie odwadnia organizmu.
🧠 Nawyk i odruch warunkowy
Jelito lubi rytm. Jeśli codziennie o tej samej porze pijesz kawę i zaraz potem idziesz do łazienki, organizm zaczyna kojarzyć te dwie czynności. Część efektu może być więc wyuczona, trochę jak u psa Pawłowa, który ślinił się na dźwięk dzwonka.
🥛 Kiedy winne jest coś innego niż kawa
Czasem kawa niesłusznie zbiera całą winę. Jeśli pijesz latte albo cappuccino, a po nich pojawiają się wzdęcia, burczenie i luźne stolce, przyczyną może być mleko. Nietolerancja laktozy dotyczy sporej części dorosłych Polaków i często daje objawy właśnie w ciągu godziny po wypiciu mlecznego napoju. Dobrym testem jest kilka dni picia czarnej kawy albo kawy z mlekiem bez laktozy.
Podobnie działają słodziki z grupy polioli, takie jak sorbitol czy ksylitol, które w większych ilościach mają efekt przeczyszczający. Zdarza się też, że kawa wypita w pośpiechu, na czczo i w stresie przed wyjściem do pracy po prostu nakłada się na poranne nerwy, które same w sobie przyspieszają pracę jelit.
💡 Jak oswoić „kawowy efekt”
- 🍞 Zjedz coś przed kawą. Śniadanie rozkłada odruch żołądkowo-okrężniczy na posiłek, a nie na samą kawę.
- ⏰ Wypij kawę w domu, a nie w drodze. Jeśli efekt jest przewidywalny, łatwiej go zaplanować.
- 🌡️ Spróbuj ciemniej palonych ziaren lub kawy z ekspresu przelewowego. Część osób gorzej znosi jasno palone, bardziej kwaśne kawy.
- 🥛 Sprawdź mleko. Kilka dni bez laktozy szybko pokaże, czy to ono odpowiada za objawy.
- 📏 Pilnuj ilości. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznaje do 400 mg kofeiny dziennie za bezpieczne dla zdrowych dorosłych, a w ciąży do 200 mg.
🩺 Kiedy warto porozmawiać z lekarzem
Jedna wizyta w toalecie po porannej kawie to fizjologia, nie choroba. Gorzej, jeśli kawa za każdym razem wywołuje biegunkę, kurczowy ból brzucha albo uczucie, że trzeba biec natychmiast. Takie objawy są typowe dla zespołu jelita drażliwego, w którym kawa jest jednym z częstych wyzwalaczy. Na wizytę u lekarza nie warto czekać, jeśli pojawia się krew w stolcu, chudniesz bez powodu, budzisz się w nocy z potrzebą wypróżnienia albo po 50. roku życia rytm wypróżnień nagle się zmienia. Wtedy może być potrzebna kolonoskopia.
Kawa ma też inne skutki uboczne, o których warto pamiętać. Wypita po południu potrafi zepsuć sen, a jeśli zdarza ci się budzić się o trzeciej w nocy z gonitwą myśli, późna filiżanka może być jednym z winowajców.
❓ Najczęstsze pytania
Dlaczego po kawie chce się do toalety?
Kawa pobudza jelito grube na kilka sposobów jednocześnie. Uruchamia odruch żołądkowo-okrężniczy, zwiększa wydzielanie hormonów trawiennych takich jak gastryna, zawiera kwasy chlorogenowe i kofeinę. U wrażliwych osób skurcze końcowego odcinka jelita nasilają się już po około 4 minutach od wypicia.
Czy kawa bezkofeinowa też przeczyszcza?
Tak, choć słabiej. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie Gut kawa bezkofeinowa pobudzała jelito grube podobnie jak zwykła, a gorąca woda nie działała wcale. To dowód, że za efekt odpowiada nie tylko kofeina.
U ilu osób kawa wywołuje potrzebę wypróżnienia?
W ankiecie wśród 99 zdrowych ochotników 29 procent przyznało, że kawa wywołuje u nich potrzebę skorzystania z toalety. Efekt częściej deklarowały kobiety.
Dlaczego kawa działa mocniej rano?
Rano po nocnej przerwie odruch żołądkowo-okrężniczy jest najsilniejszy, a kawa często trafia do pustego żołądka. Dochodzi do tego nawyk, bo jelito lubi stały rytm i uczy się kojarzyć poranną kawę z wizytą w łazience.
Kiedy reakcja jelit na kawę powinna niepokoić?
Do lekarza warto się zgłosić, gdy kawa za każdym razem wywołuje biegunkę lub silny ból brzucha, gdy w stolcu pojawia się krew, gdy chudniesz bez powodu albo gdy po 50. roku życia nagle zmienia się rytm wypróżnień.
Jeśli kawa regularnie wysyła cię do łazienki, nie ma powodu do wstydu ani do niepokoju. Twoje jelita robią dokładnie to, co robią po dobrym śniadaniu, tylko szybciej. A jeśli to cię nie dotyczy, jesteś po prostu w większości, która może spokojnie dopić kawę w tramwaju. ☕
Źródła: Brown S. R., Cann P. A., Read N. W., „Effect of coffee on distal colon function”, Gut, 1990; Rao S. S. i in., „Is coffee a colonic stimulant?”, European Journal of Gastroenterology and Hepatology, 1998; Boekema P. J. i in., „Coffee and gastrointestinal function: facts and fiction”, Scandinavian Journal of Gastroenterology, 1999; EFSA, opinia naukowa w sprawie bezpieczeństwa kofeiny, 2015; McGill Office for Science and Society, materiały popularnonaukowe o wpływie kawy na jelita.
