Marzena Lewicka
Wrzesień to moment, w którym z piwnic i garaży wracają karmniki. Zwykle ten sam model co od lat: drewniany domek z daszkiem i płaską podłogą, na którą wysypuje się garść ziarna. Wygląda swojsko i dobrze się prezentuje w ogrodzie. Problem w tym, że ornitolodzy po serii badań nad chorobami ptaków ogrodowych zaczęli odradzać dokładnie ten typ konstrukcji, a przy okazji zmienili zalecenia co do tego, kiedy w ogóle warto sypać ziarno. 🐦
📌 W skrócie
- Karmnik z płaską podłogą sprzyja przenoszeniu chorób, bo chore ptaki zostawiają na niej zwróconą treść pokarmową.
- Największe ryzyko epidemii wśród ptaków ogrodowych przypada na lato i wczesną jesień, czyli na teraz.
- Karmnik i poidło trzeba myć raz w tygodniu i co jakiś czas przestawiać w inne miejsce.
- Dokarmianie na dobre zaczyna się przy pierwszych mrozach i śniegu, zwykle w listopadzie.
- Najbardziej uniwersalny pokarm to czarny słonecznik, a dla sikor niesolony tłuszcz.
- Chleb, sól i spleśniałe ziarno to trzy rzeczy, które szkodzą najbardziej.
- Dokarmianie kończy się stopniowo wiosną, nie z dnia na dzień.
🦠 Dlaczego płaska deska stała się problemem
Za zmianą zaleceń stoi konkretna choroba. Trichomonoza, wywoływana przez pierwotniaka Trichomonas gallinae, atakuje górny odcinek przewodu pokarmowego. Zakażony ptak ma trudności z przełykaniem, więc pobrany pokarm zwraca. Jeśli robi to na płaskiej powierzchni karmnika albo na ziemi pod nim, zostawia tam materiał zakaźny, po który za chwilę przyjdzie kolejny ptak.
Skala tego zjawiska zaskoczyła samych badaczy. W Wielkiej Brytanii pierwotniak przeszedł na ziębowate mniej więcej w 2005 roku i wywołał masowe padnięcia dzwońców. Populacja tego gatunku załamała się na tyle, że w 2021 roku trafił on na krajową czerwoną listę gatunków najwyższej troski. Fala rozeszła się także na Europę kontynentalną.
Stąd nowe wytyczne brytyjskiej organizacji RSPB, podsumowane hasłem „karm bezpiecznie, karm sezonowo”. Sprowadzają się do kilku rzeczy: unikać karmników ze stołem i płaską powierzchnią, wybierać takie, w których ziarno nie moknie, myć je regularnie i nie utrzymywać karmienia przez okrągły rok, skoro latem naturalnego pokarmu jest pod dostatkiem. Formalnie dotyczą one wysp brytyjskich, ale sam mechanizm przenoszenia choroby nie zna granic, a te same patogeny występują u nas.
📅 Kiedy właściwie zacząć
Tu panuje największe zamieszanie, bo w sklepach ogrodniczych ziarno pojawia się już we wrześniu. Tymczasem wrzesień i październik to w polskim ogrodzie czas obfitości. Owocują jarzębina, głóg, bez czarny, dzika róża i jabłonie, w ściółce wciąż są bezkręgowce, a ptaki mają co jeść bez naszej pomocy.
Klasyczne zalecenie mówi, żeby zacząć wtedy, gdy przychodzą pierwsze przymrozki i śnieg przykrywa ziemię, czyli przeciętnie w listopadzie. Sensem dokarmiania jest bowiem pomoc w okresie, w którym ptak zużywa na ogrzanie się więcej energii, niż jest w stanie zdobyć w krótkim zimowym dniu. Mała sikora w mroźną noc potrafi stracić znaczną część masy ciała i rano musi ją odbudować w kilka godzin.
Jest jednak jeden warunek, o którym mówi się za rzadko. Jeśli już zaczniesz w środku zimy, rób to regularnie. Ptaki włączają karmnik do swojej mapy żerowisk i codziennie go sprawdzają. Tygodniowa przerwa w czasie silnego mrozu oznacza dla nich stracone godziny i realne ryzyko.
Wrzesień w ogrodzie
🍂 Zamiast sypać ziarno, zostaw jedzenie, które już masz
Najlepszą wrześniową przysługą dla ptaków nie jest karmnik, tylko powstrzymanie się od nadmiernych porządków. Nieobcięte przekwitłe kwiatostany słoneczników, jeżówek i ostów to gotowa spiżarnia nasion. Owoce jarzębiny i głogu zostawione na krzewie wykarmią kosy i kwiczoły. Podobnie działa warstwa liści zostawiona pod krzewami, w której przez całą zimę żerują drozdy i rudziki. Ta sama zasada dotyczy zresztą innych ogrodowych lokatorów, w tym jeży, dla których wrzesień jest decydującym miesiącem przed hibernacją.
🌻 Czym karmić, żeby miało to sens
Zasada jest prosta: podajemy to, co ptak i tak zjadłby w naturze, czyli nasiona i tłuszcz. Nie kuchnię z naszego stołu.
Zobacz również:
🚫 Czego nie wolno podawać
🍞 Chleb i pieczywo
Najczęstszy i najgroźniejszy błąd. Pieczywo pęcznieje w wolu, daje uczucie sytości bez wartości odżywczej i zaburza gospodarkę kwasowo zasadową. U ptaków wodnych karmionych chlebem opisano deformację skrzydeł zwaną skrzydłem anielskim, po której osobnik traci zdolność lotu. Dotyczy to również popularnego dokarmiania kaczek nad miejskim stawem.
🧂 Wszystko, co słone i przyprawione
Solona słonina, wędliny, resztki obiadu, solone orzeszki i paluszki. Ptaki mają bardzo ograniczoną zdolność wydalania nadmiaru sodu, a przy niewielkiej masie ciała dawka, która dla nas jest niezauważalna, u nich prowadzi do zatrucia. Tłuszcz podajemy wyłącznie w postaci surowej i niesolonej.
🍄 Ziarno spleśniałe i zawilgocone
Pleśń na nasionach i orzechach oznacza mykotoksyny, w tym aflatoksyny, silnie toksyczne dla drobnych zwierząt. Zapleśniałe ziarno nie nadaje się do niczego poza wyrzuceniem, a widoczna pleśń to już zaawansowany etap. Dlatego tak ważne są karmniki, w których pokarm nie moknie na deszczu.
Do listy dopisz jeszcze mleko i produkty mleczne, bo ptaki nie trawią laktozy, oraz surowy ryż i suchy makaron, które pęcznieją po zjedzeniu.
🧽 Higiena, czyli najważniejsza część całej sprawy
To punkt, który decyduje o tym, czy karmnik pomaga, czy szkodzi. Skupisko kilkudziesięciu ptaków w jednym punkcie ogrodu jest sytuacją, która w naturze nie występuje, a właśnie takie zagęszczenie sprzyja przenoszeniu trichomonozy i salmonelozy.
- Myj raz w tygodniu. Gorąca woda z detergentem, dokładne spłukanie i całkowite wysuszenie przed ponownym napełnieniem.
- Nie sypuj na zapas. Lepiej mała porcja codziennie niż góra ziarna, która przez tydzień moknie.
- Przestawiaj karmnik. Zmiana miejsca co kilka tygodni zapobiega gromadzeniu się odchodów i resztek w jednym punkcie.
- Sprzątaj pod karmnikiem. To tam ląduje większość materiału zakaźnego.
- Dbaj o poidło. Woda ma znaczenie także zimą, ale stojąca i zabrudzona jest jednym z głównych szlaków zakażeń. Wymieniaj ją codziennie.
- Zauważyłeś martwe lub apatyczne ptaki? Zabierz karmnik i poidło na dwa do trzech tygodni. Rozproszenie stada przerywa łańcuch zakażeń. To zalecenie, które ratuje więcej ptaków niż jakikolwiek pokarm.
💡 Jaki karmnik wybrać. Najlepiej sprawdza się karmnik silosowy, czyli pionowa tuba z otworami, z której ptak wyciąga pojedyncze nasiona. Ziarno nie moknie, nie da się po nim chodzić i nie zbiera odchodów. Jeśli zostajesz przy klasycznym domku, wybierz taki z siatkową lub ażurową podłogą, żeby woda i okruchy przelatywały na dół, i myj go tym częściej.
🌸 Jak i kiedy skończyć
Dokarmianie kończy się wiosną, gdy ruszy naturalna baza pokarmowa, czyli mniej więcej w marcu, a przy chłodnej wiośnie na początku kwietnia. Ważny jest sposób: nie z dnia na dzień, tylko stopniowo zmniejszając porcje przez dwa, trzy tygodnie. Nagłe odcięcie źródła pokarmu w okresie, gdy ptaki zaczynają już zajmować terytoria lęgowe, jest dla nich niepotrzebnym stresem.
Osobna sprawa to okres lęgowy. Twardych nasion i całych orzechów nie podajemy wtedy, gdy w gniazdach są pisklęta, bo dorosłe ptaki potrafią je zanieść młodym, a te mogą się nimi zadławić. Młode karmione są owadami i taką dietę mają dostać.
❓ Najczęstsze pytania o dokarmianie ptaków
Kiedy zaczac dokarmianie ptakow?
Zwykle w listopadzie, gdy przychodza pierwsze przymrozki i snieg zakrywa ziemie. Wrzesien i pazdziernik to w ogrodzie okres obfitosci owocow i nasion, wiec ptaki radza sobie same. Jesli juz zaczniesz zima, rob to regularnie, bo ptaki wlaczaja karmnik do swojej mapy zerowisk.
Dlaczego karmnik z plaska podloga jest zly?
Ptaki chore na trichomonoze maja trudnosci z przelykaniem i zwracaja pokarm. Na plaskiej powierzchni karmnika zostawiaja material zakazny, po ktory przychodzi kolejny ptak. Lepszy jest karmnik silosowy, w ktorym ziarno nie moknie i po ktorym nie da sie chodzic.
Czy mozna dawac ptakom chleb?
Nie. Pieczywo pecznieje w wolu, daje sytosc bez wartosci odzywczej i zaburza gospodarke kwasowo zasadowa. U ptakow wodnych karmionych chlebem opisano deformacje skrzydel zwana skrzydlem anielskim, po ktorej ptak traci zdolnosc lotu.
Czym najlepiej karmic ptaki zima?
Najbardziej uniwersalny jest czarny slonecznik, ktory zjada wiekszosc gatunkow. Dla sikor, kowalikow i dziesciolow dobra jest surowa, niesolona slonina lub loj. Wroble i trznadle chetnie jedza proso i mieszanki nasion, a kosy i kwiczoly jablka oraz owoce jarzebiny.
Jak czesto myc karmnik?
Raz w tygodniu, goraca woda z detergentem, z dokladnym splukaniem i wysuszeniem. Warto tez co kilka tygodni przestawiac karmnik w inne miejsce i sprzatac ziemie pod nim, bo to tam laduje wiekszosc materialu zakaznego.
Co zrobic, gdy przy karmniku znajde martwego ptaka?
Zabrac karmnik i poidlo na dwa do trzech tygodni, zeby rozproszyc stado i przerwac lancuch zakazen, a nastepnie dokladnie je umyc. Martwego ptaka nalezy usuwac w rekawiczkach i nie dotykac golymi rekami.
Karmnik jest jednym z niewielu miejsc, gdzie pomoc dzikim zwierzętom można zobaczyć z okna kuchni. Warto tylko pamiętać, że to my tworzymy tam sztuczne zagęszczenie, którego w naturze by nie było. Dlatego o skuteczności dokarmiania decyduje nie rodzaj ziarna, tylko szmatka i gorąca woda raz w tygodniu. 🐦
Źródła: wytyczne RSPB dotyczące bezpiecznego i sezonowego dokarmiania ptaków ogrodowych oraz czyszczenia karmników, opracowania na temat trichomonozy wywoływanej przez Trichomonas gallinae i jej wpływu na populacje ziębowatych w Europie, informacja o wpisaniu dzwońca na brytyjską czerwoną listę gatunków w 2021 roku, materiały o salmonelozie u ptaków ogrodowych, polskie poradniki ornitologiczne dotyczące terminów i rodzajów pokarmu. Zdjęcie ilustracyjne: Nick Birse, licencja CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
