Marzena Lewicka
Najpierw na niebie pojawia się ciemna smuga, którą łatwo wziąć za dym albo nadciągającą chmurę. Po chwili ta chmura zaczyna się jednak zwijać, rozciągać i przelewać sama w sobie, raz gęstnieje w czarną wstęgę, raz rozrzedza się w szarą mgiełkę. Nad polem albo nad trzcinowiskiem krąży wtedy kilkadziesiąt tysięcy szpaków. To murmuracja, jeden z najbardziej widowiskowych spektakli polskiej przyrody, a wrzesień i październik to jego pełnia. 🐦
📌 W skrócie
- Murmuracja to zsynchronizowany lot wielkiego stada, najczęściej szpaków, tuż przed zapadnięciem na wspólne noclegowisko.
- Stada liczą od kilkuset do setek tysięcy ptaków, a w locie osiągają prędkość dochodzącą do 80 km/h.
- Ptaki nie zderzają się, bo każdy śledzi tylko 6 do 7 najbliższych sąsiadów, a nie całe stado.
- Głównym powodem takich ewolucji jest obrona przed drapieżnikami, przede wszystkim sokołem wędrownym i krogulcem.
- Najlepszy moment na obserwację to 30 do 45 minut przed zachodem słońca, przy spokojnej pogodzie.
- W Polsce szpaki zbierają się głównie nad trzcinowiskami, stawami i polami, ale także w parkach dużych miast.
- Wrzesień i październik to szczyt zjawiska, bo ptaki gromadzą się przed odlotem na zachód i południe Europy.
🐦 Kim właściwie jest szpak
Z daleka wygląda na czarnego i niepozornego, z bliska okazuje się jednym z najładniejszych ptaków, jakie mamy. Upierzenie szpaka zwyczajnego mieni się zielenią i fioletem, a jesienią pokrywa się jasnymi plamkami, przez co ptak wygląda jakby obsypano go gwiazdkami. Mierzy około 21 centymetrów i waży mniej więcej tyle co kurze jajko. Chodzi po trawniku charakterystycznym, szybkim krokiem, zupełnie inaczej niż skaczący kos.
Szpak jest też genialnym naśladowcą. W jego repertuarze pojawiają się głosy innych ptaków, ale też dzwonek telefonu, alarm samochodowy czy warkot kosiarki. Każdy samiec buduje własny zestaw zasłyszanych dźwięków i miesza je z własnym, zgrzytliwym śpiewem. To sprawia, że wiosną spod dachu potrafi dobiegać koncert, w którym da się rozpoznać odgłosy z całej okolicy.
📉 Ptak pospolity, który wcale nie ma się dobrze. Szpak wciąż występuje w całym kraju, ale w skali Europy jego liczebność od dekad spada. Winne są głównie zmiany w rolnictwie, ubywanie trwałych użytków zielonych oraz brak miejsc lęgowych, bo ocieplane budynki i wycinane stare drzewa z dziuplami odbierają mu dziuple. W Wielkiej Brytanii gatunek trafił już na czerwoną listę. Widok wielotysięcznej chmury nad polem potrafi więc mylić, bo pokazuje ptaki zgromadzone z ogromnego obszaru.
🌀 Dlaczego stado nie zderza się ze sobą
Patrząc z ziemi, można odnieść wrażenie, że ktoś steruje całym tym tłumem z jednego miejsca. Tymczasem w murmuracji nie ma przywódcy ani ptaka, który podejmuje decyzje za resztę. Badania nad stadami szpaków pokazały coś znacznie ciekawszego: pojedynczy ptak w ogóle nie obserwuje całego stada. Śledzi wyłącznie swoich 6 do 7 najbliższych sąsiadów i dopasowuje do nich kierunek oraz prędkość lotu.
Co najważniejsze, liczy się liczba sąsiadów, a nie odległość do nich. Gdy stado się zagęszcza, sąsiedzi są bliżej, gdy rozrzedza, są dalej, ale sama zasada pozostaje ta sama. Dzięki temu informacja o zmianie kierunku przenosi się przez stado jak fala, przeskakując z ptaka na ptaka szybciej, niż jesteśmy w stanie zarejestrować wzrokiem. Stąd wrażenie, że chmura reaguje jako jeden organizm, choć w rzeczywistości to suma tysięcy bardzo prostych, lokalnych decyzji.
🗓️ Kiedy patrzeć w niebo
Murmuracje nie zdarzają się o dowolnej porze dnia. To rytuał wieczorny, ściśle związany z zapadaniem na noclegowisko. Ptaki wracają z żerowisk, krążą nad wybranym miejscem, przez kilkanaście minut wykonują swoje ewolucje, a potem w ciągu kilkudziesięciu sekund opadają w trzciny albo na drzewa i robi się cicho.
Wrzesień w ogóle jest miesiącem wielkich ptasich zgromadzeń. Równolegle nad Polską trwa właśnie przelot, który słychać, zanim cokolwiek widać, bo klangor żurawi niesie się kilometrami. Warto zaplanować jedną wieczorną wyprawę tak, żeby zobaczyć oba zjawiska, bo żurawie zbierają się na noclegowiskach mniej więcej w tych samych rejonach co szpaki.
Zobacz również:
📍 Gdzie szukać murmuracji w Polsce
Klucz jest jeden: trzeba znaleźć noclegowisko, a nie stado. Szpaki wybierają miejsca, w których czują się bezpiecznie, czyli takie, gdzie drapieżnik nie podejdzie niepostrzeżenie. Stąd ich upodobanie do rozległych trzcinowisk otoczonych wodą.
🌾 Poza miastem
- Rozległe trzcinowiska nad jeziorami, stawami i rozlewiskami.
- Doliny dużych rzek oraz tereny zalewowe.
- Kompleksy stawów rybnych i starorzecza.
- Pola i sady w sąsiedztwie takich noclegowisk, gdzie ptaki żerują za dnia.
🏙️ W mieście
- Stare parki z gęstymi koronami drzew.
- Zadrzewienia wzdłuż torów i przy obwodnicach.
- Tereny nad rzeką przecinającą miasto.
- Skupiska drzew przy osiedlach, gdzie wieczorami robi się nagle bardzo głośno.
Miejskie noclegowiska bywają zresztą problemem dla mieszkańców, bo kilka tysięcy ptaków na jednym skwerze oznacza hałas i zabrudzone chodniki. Z punktu widzenia przyrody to jednak ta sama historia co z innymi gatunkami, które jesienią przysuwają się bliżej ludzi. Podobnie zachowują się ptaki odwiedzające karmniki, a o tym, kiedy zacząć dokarmianie i dlaczego typ karmnika ma znaczenie, pisaliśmy osobno.
🔭 Jak obserwować, żeby nie zepsuć spektaklu
Przyjedź wcześniej i zostań w jednym miejscu, najlepiej przy skraju drogi lub na grobli, a nie w środku trzcinowiska. Nie wchodź na noclegowisko i nie próbuj poderwać stada, bo spłoszone ptaki tracą energię potrzebną na chłodną noc, a przy kilku takich interwencjach potrafią porzucić miejsce na dobre. Ustaw się tak, żeby mieć słońce z boku lub przed sobą, bo wtedy chmura ładnie odcina się od nieba. Lornetka pomaga, ale najlepsze wrażenie daje patrzenie gołym okiem na całość.
🍂 Dlaczego akurat teraz wychodzi najlepiej
Wrzesień łączy kilka sprzyjających rzeczy naraz. Stada są już bardzo liczne, bo do naszych ptaków dołączają te ciągnące z północy. Zachód słońca wypada wciąż na tyle wcześnie, że nie trzeba czekać do nocy, a jednocześnie na tyle późno, że da się zdążyć po pracy. Do tego jesienne wieczory bywają wyjątkowo spokojne, a przy słabym wietrze stado utrzymuje formację znacznie dłużej.
Pogoda ma tu zresztą kluczowe znaczenie. Silny wiatr rozbija szyk i skraca całe widowisko do kilku minut, deszcz zwykle przyspiesza zapadnięcie na noclegowisko, a gęsta mgła potrafi zasłonić wszystko. Najlepsze warunki to bezwietrzny, pogodny wieczór z wysokimi chmurami, które dodatkowo podświetlają się od zachodzącego słońca. To zresztą ta sama aura, przy której nad polami unoszą się srebrne nici babiego lata, więc jeden spacer potrafi dać dwa zupełnie różne jesienne zjawiska.
❌ Mity o murmuracjach, w które nie warto wierzyć
- Stadem kieruje jeden ptak przywódca. Nieprawda. Nie ma lidera, a cały ruch wynika z reagowania każdego ptaka na kilku najbliższych sąsiadów.
- Szpaki tańczą dla przyjemności. To ładna myśl, ale ewolucje mają konkretne funkcje, przede wszystkim obronną i informacyjną.
- Taka chmura zapowiada załamanie pogody. Nieprawda. Murmuracje zależą od pory dnia i obecności noclegowiska, a nie od nadchodzącego frontu.
- Murmuracje tworzą tylko szpaki. Nie tylko, choć u nich są najbardziej spektakularne. Podobnie zachowują się na przykład siewki, biegusy czy czeczotki.
- Wielkie stado oznacza, że gatunkowi nic nie grozi. Nieprawda. Stado skupia ptaki z ogromnego obszaru, a liczebność szpaka w Europie od lat spada.
❓ Najczęstsze pytania o murmuracje szpaków
Co to jest murmuracja?
Murmuracja to zsynchronizowany, falujący lot bardzo licznego stada ptaków, najczęściej szpaków, który odbywa się tuż przed zapadnięciem na wspólne noclegowisko. Chmura zmienia kształt i gęstość w ułamkach sekundy, choć w stadzie nie ma żadnego przywódcy ani ptaka koordynującego ruch.
Dlaczego szpaki nie zderzają się w locie?
Pojedynczy ptak nie obserwuje całego stada, tylko swoich 6 do 7 najbliższych sąsiadów, i do nich dopasowuje kierunek oraz prędkość lotu. Znaczenie ma liczba sąsiadów, a nie odległość do nich, dzięki czemu zasada działa tak samo w stadzie gęstym i rozrzedzonym. Informacja o zmianie kierunku przenosi się przez stado falą, z ptaka na ptaka.
Kiedy najlepiej obserwować murmuracje w Polsce?
Szczyt zjawiska przypada na wrzesień i październik, gdy stada są największe przed odlotem. Najlepszą porą dnia jest 30 do 45 minut przed zachodem słońca. Warunki sprzyjają, gdy wieczór jest pogodny i bezwietrzny, bo silny wiatr rozbija szyk i skraca widowisko.
Gdzie szukać noclegowisk szpaków?
Najczęściej są to rozległe trzcinowiska nad jeziorami, stawami rybnymi i rozlewiskami oraz doliny dużych rzek. Szpaki nocują też w miastach, w starych parkach, zadrzewieniach przy torach i nad rzekami. Dobrym tropem jest nagły, bardzo głośny gwar dobiegający wieczorem z jednego skupiska drzew.
Po co szpaki tworzą takie stada?
Najważniejszym powodem jest obrona przed drapieżnikami, takimi jak sokół wędrowny czy krogulec, którym trudno wybrać pojedynczy cel w falującej masie ptaków. Do tego dochodzi efekt wielu oczu wypatrujących zagrożenia, wymiana informacji o dobrych żerowiskach oraz mniejsza utrata ciepła podczas chłodnych nocy.
Czy wszystkie szpaki odlatują z Polski na zimę?
Nie. Większość ptaków rusza jesienią na zachód i południe Europy, ale coraz większa część populacji zostaje w kraju, zwłaszcza w miastach i w zachodniej Polsce, gdzie łatwiej o pokarm. Dlatego mniejsze murmuracje można obserwować także zimą.
Murmuracja trwa zwykle kilkanaście minut i kończy się nagle, jakby ktoś wyłączył prąd. Ptaki opadają w trzciny, robi się cicho i trudno uwierzyć, że przed chwilą nad głową przelewało się kilkadziesiąt tysięcy skrzydeł. To jedno z tych zjawisk, na które nie trzeba wyjeżdżać za granicę ani kupować sprzętu. Wystarczy wyjść z domu przed zachodem słońca we właściwe miejsce i po prostu patrzeć w górę. 🐦
Źródła: opracowania ornitologiczne dotyczące biologii szpaka zwyczajnego i zachowań stadnych ptaków, badania nad interakcjami w stadach szpaków wskazujące na stałą liczbę śledzonych sąsiadów, dane o trendach liczebności gatunku w Europie oraz materiały o jesiennych migracjach ptaków nad Polską. Zdjęcie ilustracyjne: Skander zarrad, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0. Ostatnia aktualizacja: 16 września 2026.
