Marzena Lewicka
Jelenie w tym samym czasie ryczą tak, że słychać je z kilometra, a leśne parkingi zapełniają się ludźmi z lornetkami. Największe zwierzę polskich lasów przechodzi przez swoje gody zupełnie inaczej: prawie bezgłośnie, w mokradłach, do których mało kto zapuszcza się z własnej woli. Bukowisko łosi zaczyna się na początku września i kończy w połowie października, a większość Polaków nawet nie wie, że coś takiego trwa. 🫎
📌 W skrócie
- Gody łosi nazywają się bukowisko i trwają od początku września do połowy października.
- W przeciwieństwie do jeleni byki łosi nie ryczą donośnie i unikają walk, więc bukowisko jest prawie niesłyszalne.
- Dorosły byk waży zwykle 400 do 600 kilogramów, a największe osobniki przekraczają 700.
- Poroże jest łopatowate, a jego rozpiętość dochodzi do około 160 centymetrów.
- Łoś świetnie pływa i nurkuje nawet na kilka metrów po rośliny wodne.
- Latem zjada 30 do 50 kilogramów zieleni dziennie, zimą trzy razy mniej.
- Od 2001 roku obowiązuje moratorium na odstrzał, wprowadzone po załamaniu populacji.
- Największą ostoją gatunku w Polsce jest dolina Biebrzy, a łosie spotkasz też w Kampinosie i na Polesiu.
🫎 Zwierzę, które nie mieści się w wyobrażeniach
Łoś jest największym żyjącym przedstawicielem rodziny jeleniowatych i jednocześnie największym dziko żyjącym ssakiem lądowym w Polsce, jeśli pominąć żubra. Dorosły byk mierzy w kłębie mniej więcej dwa metry, czyli więcej niż niejeden koń, a długość jego ciała dochodzi do trzech metrów. Masa wynosi zwykle od 400 do 600 kilogramów, przy czym największe zanotowane osobniki przekraczały 700, a rekordowe opisywane w literaturze zbliżały się do 830 kilogramów.
Sylwetka jest przy tym całkowicie nietypowa. Nieproporcjonalnie długie nogi, wysoki kłąb, garbaty grzbiet, zwisający pysk i charakterystyczna broda pod gardłem, nazywana dzwonkiem. Do tego dochodzi sposób poruszania się, bo łoś jest inochodźcem, czyli przestawia jednocześnie obie nogi z tej samej strony ciała. Stąd bierze się to chwiejne, kołyszące się chodzenie, które z daleka wygląda na niezdarne, a w rzeczywistości jest oszczędnym sposobem przemieszczania się przez grząski teren.
Poroże noszą wyłącznie byki. U dojrzałych osobników jest łopatowate, czyli rozpłaszczone jak dłoń z palcami, i osiąga rozpiętość dochodzącą do około 160 centymetrów. Co roku byk zrzuca je zimą i odbudowuje od zera na wiosnę, a każda z tyk waży od jednego do kilku kilogramów. Młode łosie tworzą początkowo proste, badylowate formy i dopiero z wiekiem wykształcają charakterystyczne łopaty.
💚 Bukowisko, czyli najcichsze gody w polskim lesie
Nazwa bierze się od dawnego określenia głosu wydawanego przez byka. Problem w tym, że w porównaniu z jelenim rykowiskiem to właściwie szept. Byk łosia wydaje krótkie, chrapliwe pomruki i stęknięcia, słyszalne z niewielkiej odległości, a łosza odpowiada przeciągłym, żałosnym zawołaniem. Nikt nie organizuje na to nocnych wypraw z termosem, bo po prostu nie ma czego słuchać z daleka.
Zachowanie byków też odbiega od jelenich. Choć łosie są od jeleni znacznie większe i potężniejsze, samce zwykle unikają otwartych walk. Zamiast tego demonstrują poroże, przebierają nogami, rozgarniają porożem krzewy i błoto, znacząc teren zapachem. Do starcia dochodzi rzadko, a kiedy już się zdarzy, potrafi skończyć się poważnymi obrażeniami albo splątaniem poroży, z którego oba zwierzęta nie są w stanie się uwolnić.
Łoś nie tworzy haremów, jak jeleń. Byk w trakcie bukowiska łączy się zwykle z jedną łoszą, przebywa z nią kilka dni, po czym rusza dalej. Ciąża trwa około ośmiu miesięcy, więc cielaki rodzą się w maju i czerwcu, najczęściej jedno, a u starszych, dobrze odżywionych samic dwa.
Wrzesień w terenie
⚠️ To najgorszy moment na spotkanie z bykiem
Łoś ma opinię zwierzęcia flegmatycznego i przez większość roku faktycznie taki jest. W czasie bukowiska byki są jednak pobudzone, gorzej znoszą obecność człowieka i bywają nieobliczalne. Dotyczy to również łosz z tegorocznymi cielakami. Obowiązuje prosta zasada: zachować dystans co najmniej kilkudziesięciu metrów, nigdy nie wchodzić między samicę a młode, nie próbować podchodzić do zdjęcia i nie zbliżać się z psem, nawet trzymanym na smyczy. Jeśli zwierzę podnosi łeb, stawia uszy do tyłu i jeży sierść na karku, to znak, że jesteś stanowczo za blisko.
🏊 Nurkujący roślinożerca z bagien
Najbardziej zaskakującą cechą łosia jest jego związek z wodą. To zwierzę bagien, torfowisk, olsów i zakrzaczeń wierzbowych, a nie suchego boru. Świetnie pływa, potrafi pokonać wpław kilka kilometrów i, co brzmi jak zmyślenie, nurkuje. Po ulubione rośliny podwodne zanurza się na głębokość dochodzącą nawet do pięciu metrów i potrafi wytrzymać pod powierzchnią kilkadziesiąt sekund.
Apetyt ma proporcjonalny do rozmiarów. Latem zjada od 30 do nawet 50 kilogramów zieleni na dobę: pędy wierzb, osik, brzóz i jarzębin, turzyce, trawy porastające brzegi zbiorników oraz rośliny wodne. Zimą, gdy zostają wyłącznie zdrewniałe pędy i kora, dawka spada do około 15 kilogramów i jest to dla gatunku najtrudniejszy okres w roku.
Te długie nogi, wyglądające na architektoniczny błąd, mają w takim środowisku sens. Pozwalają brodzić w wodzie sięgającej brzucha i przechodzić przez zwały gałęzi oraz głęboki śnieg, które zatrzymałyby jelenia czy sarnę.
Zobacz również:
📉 Gatunek, który dwa razy prawie zniknął z Polski
Historia łosia nad Wisłą to dwa bliskie końce i dwie odbudowy. Po II wojnie światowej zwierzę przetrwało praktycznie tylko na Podlasiu, w bagnach biebrzańskich, gdzie zostało ledwie kilkanaście osobników. Objęcie ochroną i lata odbudowy pozwoliły populacji rozprzestrzenić się z powrotem na dużą część kraju. Potem przyszło jednak drugie załamanie, tym razem spowodowane presją łowiecką, i w 2001 roku wprowadzono moratorium, czyli całkowity, całoroczny zakaz polowań na łosie. Obowiązuje ono do dziś.
Efekt jest widoczny, choć szacunki liczebności różnią się w zależności od źródła i metody liczenia. W ostatnich latach mówi się o populacji rzędu od kilkunastu do ponad dwudziestu kilku tysięcy osobników, a dane inwentaryzacyjne bywają przedmiotem sporu między leśnikami, myśliwymi i przyrodnikami. Zgodne jest natomiast to, gdzie łosia jest najwięcej: w północno wschodniej Polsce. Sama dolina Biebrzy uchodzi za największą ostoję gatunku w kraju, a stada spotyka się także w Kampinoskim Parku Narodowym pod Warszawą, na Polesiu Lubelskim i w Puszczy Augustowskiej.
To jedna z tych historii, w których gatunek zawdzięcza przetrwanie decyzji administracyjnej podjętej w ostatnim momencie. Odwrotny scenariusz opisywaliśmy niedawno przy okazji koali i choroby, która wyniszcza jej populację, gdzie ochrona formalna okazała się niewystarczająca.
🚗 Dlaczego zderzenie z łosiem jest inne niż z sarną
Wrzesień i październik to nie tylko bukowisko, ale też okres największej ruchliwości zwierzyny, a łoś jest na drodze przeciwnikiem szczególnym z powodu prostej fizyki.
Ta czwarta pozycja w tabeli jest kluczowa i najczęściej przeoczana. Kierowca przyzwyczaił się wypatrywać dwóch świecących punktów przy poboczu, tymczasem oczy łosia znajdują się znacznie wyżej niż snop świateł mijania. W efekcie zwierzę pozostaje niewidoczne aż do momentu, w którym reflektory oświetlą jego nogi, a wtedy jest już bardzo blisko.
Zalecenia na wypadek spotkania są sprzeczne z odruchem. Nie należy gwałtownie skręcać, bo zjazd na przeciwny pas albo do rowu kończy się zwykle gorzej niż samo zderzenie. Trzeba mocno hamować na wprost, trzymając kierownicę obiema rękami, a bezpośrednio przed uderzeniem, jeśli zostaje na to czas, puścić hamulec. Przód auta unosi się wtedy odrobinę, co zmniejsza szansę, że korpus zwierzęcia wpadnie prosto na szybę. To niuans, ale przy takiej masie decyduje o wszystkim. Osobną kwestią jest to, co robić po zderzeniu z dzikim zwierzęciem i od kogo można wtedy dochodzić odszkodowania.
🔭 Gdzie realnie można go zobaczyć
Łoś nie jest zwierzęciem, na które poluje się aparatem przy leśnym parkingu. Wymaga cierpliwości i właściwego miejsca, ale kilka lokalizacji daje naprawdę wysokie szanse.
- Biebrzański Park Narodowy. Największa ostoja gatunku w kraju. Klasyczne punkty to wieże widokowe i drewniane kładki nad bagnami, a najlepsza pora to wczesny ranek i ostatnia godzina przed zmierzchem.
- Kampinoski Park Narodowy. Zaskakująco blisko Warszawy, na terenach podmokłych i w okolicach bagnisk śródleśnych.
- Poleski Park Narodowy. Torfowiska Lubelszczyzny, gdzie łoś jest właściwie symbolem parku.
- Puszcza Augustowska i Knyszyńska. Rozległe kompleksy z dużym udziałem terenów bagiennych.
- Zasady obserwacji. Lornetka zamiast podchodzenia, ciemne albo stonowane ubranie, cisza i wiatr wiejący od zwierzęcia w twoją stronę. Kilkadziesiąt metrów dystansu to minimum, a we wrześniu warto je jeszcze zwiększyć.
W połowie września obchodzony jest zresztą nieformalny Dzień Łosia, ustanowiony po to, żeby przypominać o gatunku, który dwukrotnie otarł się w Polsce o zniknięcie. Wypada niemal dokładnie w środku bukowiska i tuż przed astronomicznym początkiem jesieni, czyli w momencie, gdy bagna wyglądają najlepiej w całym roku.
❓ Najczęstsze pytania o łosia
Kiedy trwa bukowisko, czyli gody losi?
Bukowisko zaczyna sie na poczatku wrzesnia i konczy w polowie pazdziernika. W przeciwienstwie do jelenego rykowiska jest prawie nieslyszalne, bo byki losi nie rycza doniosle, tylko wydaja krotkie, chrapliwe pomruki, a do walk miedzy samcami dochodzi rzadko.
Ile wazy los i jak duzy jest?
Dorosly byk wazy zwykle od 400 do 600 kilogramow, a najwieksze osobniki przekraczaja 700. W klebie mierzy okolo dwoch metrow, a dlugosc ciala dochodzi do trzech metrow. Poroze jest lopatowate i osiaga rozpietosc dochodzaca do okolo 160 centymetrow, przy czym nosza je wylacznie byki.
Czy los naprawde nurkuje?
Tak. Los swietnie plywa i zanurza sie po rosliny wodne na glebokosc dochodzaca nawet do pieciu metrow, wytrzymujac pod powierzchnia kilkadziesiat sekund. To zwierze bagien i torfowisk, a nie suchego boru, i wlasnie dlatego ma tak dlugie nogi.
Ile losi zyje w Polsce?
Szacunki roznia sie w zaleznosci od zrodla i metody liczenia i mowia o populacji rzedu od kilkunastu do ponad dwudziestu kilku tysiecy osobnikow. Najwiecej losi zyje w polnocno wschodniej czesci kraju, a najwieksza ostoja gatunku jest dolina Biebrzy. Od 2001 roku obowiazuje moratorium na odstrzal.
Co robic, gdy los wyjdzie na droge?
Nie skrecac gwaltownie, bo zjazd na przeciwny pas lub do rowu konczy sie zwykle gorzej niz samo zderzenie. Nalezy mocno hamowac na wprost, trzymajac kierownice obiema rekami, a tuz przed uderzeniem, jesli zostaje na to czas, puscic hamulec, zeby przod auta sie uniosl. Korpus losa znajduje sie na wysokosci szyby, wiec zderzenie jest znacznie grozniejsze niz z sarna.
Czy los jest niebezpieczny dla czlowieka?
Przez wiekszosc roku jest zwierzeciem splochliwym i unikajacym ludzi, ale w czasie bukowiska byki sa pobudzone i nieobliczalne, a losze z cielakami agresywnie broni mlodych. Nalezy zachowac dystans co najmniej kilkudziesieciu metrow, nie wchodzic miedzy samice a mlode i nie zblizac sie z psem.
Łoś jest jednym z najbardziej niedocenianych mieszkańców polskiej przyrody. Nie ryczy jak jeleń, nie pozuje przy leśnej drodze i nie robi wokół siebie hałasu, przez co łatwo o nim zapomnieć. A jest to zwierzę, które pływa lepiej od psa, nurkuje po obiad i dwa razy w ciągu stulecia ocierało się o zniknięcie z naszych lasów. Wrzesień jest najlepszym momentem, żeby o tym pamiętać, także za kierownicą. 🫎
Źródła: materiały Lasów Państwowych dotyczące bukowiska i biologii łosia, opracowania Biebrzańskiego Parku Narodowego na temat największej krajowej ostoi gatunku i jego zwyczajów pokarmowych, dane o wprowadzonym w 2001 roku moratorium na odstrzał łosi i o rozbieżnych szacunkach liczebności populacji, opracowania przyrodnicze dotyczące budowy poroża, masy ciała i sposobu poruszania się gatunku, zalecenia dotyczące zachowania kierowców przy zderzeniu z dużą zwierzyną. Zdjęcie ilustracyjne: Pexels.
