Marzena Lewicka
Idziesz miedzą we wrześniowe przedpołudnie, słońce stoi nisko i nagle widzisz je wszystkie naraz: setki cienkich, srebrzystych nitek zawieszonych nad ścierniskiem, napiętych między źdźbłami, dryfujących w powietrzu. To babie lato. Większość z nas kojarzy je z ładną pogodą i nostalgicznym końcem lata, ale sama nazwa opisuje dwie zupełnie różne rzeczy. Jedną z nich jest wyż baryczny. Drugą, o wiele ciekawszą, jest największa migracja, jaką co roku organizują pająki. 🕸️
📌 W skrócie
- Babie lato ma dwa znaczenia: okres ciepłej, słonecznej pogody wczesną jesienią oraz unoszące się w powietrzu nici pajęcze.
- Nici to efekt balonowania, czyli sposobu, w jaki młode pająki przemieszczają się na nowe tereny.
- Pająk wspina się wysoko, unosi odwłok do góry i wypuszcza nitki, które porywa ruch powietrza.
- Pomaga w tym nie tylko wiatr, ale też naturalne pole elektryczne Ziemi. Potwierdziły to eksperymenty laboratoryjne.
- Rekordy są zaskakujące: pająki notowano na wysokości kilku kilometrów i setki kilometrów od lądu.
- Zjawisko trwa od maja do października, ale jesienią najbardziej rzuca się w oczy z powodu rosy i niskiego słońca.
🎈 Balonowanie, czyli lot bez skrzydeł
Pająki nie mają skrzydeł i nie potrafią latać w klasycznym sensie. Wypracowały za to metodę, którą naukowcy nazywają balonowaniem (ang. ballooning). Wygląda to tak: pajączek wspina się na najwyższy dostępny punkt, czyli źdźbło trawy, słupek ogrodzenia albo końcówkę gałązki. Następnie przyjmuje charakterystyczną postawę, unosząc odwłok wysoko do góry i prostując odnóża. Z kądziołków przędnych wypuszcza kilka bardzo cienkich nici, które rozchodzą się wachlarzem.
W pewnym momencie siła działająca na nici przewyższa ciężar pająka i zwierzę po prostu odrywa się od podłoża. Nie ma nad tym pełnej kontroli. Może skrócić lot, zwijając jedwab, ale kierunek wyznacza mu powietrze. To loteria, tyle że rozgrywana w milionach egzemplarzy naraz.
Kto właściwie lata
🕷️ Głównie młode i bardzo małe pająki
Balonują przede wszystkim świeżo wyklute osobniki oraz dorosłe pająki drobnych gatunków, zwykle o długości kilku milimetrów. Duży pająk po prostu za dużo waży. W Europie zjawisko dotyczy głównie rodziny osnuwikowatych (Linyphiidae), czyli maleńkich pająków budujących w trawie płaskie, hamakowate sieci. Dlatego nici widać nad łąkami i polami, a nie w lesie.
⚡ To nie tylko wiatr. W grę wchodzi elektryczność
Przez dekady zakładano, że balonowanie napędza wyłącznie ruch powietrza. Problem w tym, że pająki startowały także w dni niemal bezwietrzne, a czasem wznosiły się pionowo w górę, co trudno wytłumaczyć samym podmuchem. Zagadka zaczęła się rozwiązywać, gdy przyjrzano się atmosferycznemu polu elektrycznemu Ziemi.
Nasza planeta ma naturalny gradient potencjału między powierzchnią a atmosferą. Nici pajęcze opuszczające kądziołki uzyskują ładunek elektryczny, a ponieważ wszystkie mają ten sam znak, odpychają się od siebie i rozchodzą wachlarzowato zamiast się sklejać. Jednocześnie samo pole wytwarza siłę, która pomaga unieść pająka. Eksperymenty laboratoryjne przeprowadzone w 2018 roku wykazały, że pająki wyczuwają obecność pola elektrycznego włoskami czuciowymi na odnóżach i reagują na nie przyjmowaniem postawy startowej, nawet gdy powietrze wokół nich stoi.
💡 Karol Darwin też to widział. Podczas rejsu na HMS Beagle odnotował, że na pokład statku znajdującego się daleko od brzegu opadały setki drobnych pająków na jedwabnych niciach. Zapisał wtedy zdumienie nad tym, z jaką szybkością potrafią wystartować. Minęło niemal dwieście lat, zanim udało się dopowiedzieć elektryczną część tej historii.
📏 Jak wysoko i jak daleko potrafią zalecieć
Liczby, które pojawiają się w literaturze, brzmią jak pomyłka, a jednak pochodzą z realnych pomiarów: prób atmosferycznych zbieranych z balonów badawczych i obserwacji ze statków na pełnym morzu.
Ta zdolność tłumaczy jedną z zagadek biologii wysp: dlaczego pająki należą do pierwszych zwierząt, które zasiedlają świeżo powstałe wyspy wulkaniczne, i to zanim pojawi się tam jakakolwiek roślinność. Po prostu przylatują.
Zobacz również:
🍂 Dlaczego widzimy to akurat we wrześniu
To najczęstsze nieporozumienie wokół babiego lata. Pająki balonują przez cały ciepły sezon, mniej więcej od maja do października. Wrzesień nie jest wcale rekordowy pod względem liczby lotów. Jest za to zdecydowanie najlepszy pod względem widoczności, a złożyły się na to trzy rzeczy naraz.
- 💧 Rosa. Chłodne noce i wilgotne poranki sprawiają, że na niciach osiadają mikroskopijne kropelki wody. Nitka, która latem była praktycznie niewidzialna, nagle odbija światło.
- ☀️ Niskie słońce. We wrześniu promienie padają pod ostrym kątem i podświetlają jedwab z boku, zamiast go prześwietlać.
- 🌾 Pusty krajobraz. Po żniwach pola są odsłonięte, a trawy przycięte. Nici nie mają się gdzie schować, więc rzucają się w oczy na tle ściernisk.
Do tego dochodzi pogoda. Klasyczne babie lato w polskim rozumieniu meteorologicznym to okres stabilnego wyżu z ciepłymi dniami i chłodnymi nocami, zwykle we wrześniu i na początku października. Takie warunki, czyli słabe wiatry i wyraźne różnice temperatur między dniem a nocą, sprzyjają jednocześnie startom pająków i powstawaniu rosy. Jeśli zastanawiasz się, kiedy formalnie kończy się lato, sprawdź, kiedy wypada równonoc jesienna.
🗣️ Skąd ta dziwna nazwa
Etymologia babiego lata nie jest jednoznaczna i językoznawcy proponują kilka tropów. Najczęściej przywoływane wyjaśnienie odwołuje się do wyglądu: unoszące się w powietrzu, srebrzyste pasma miały kojarzyć się z siwymi włosami starych kobiet. Inne tropy prowadzą do dawnych wierzeń ludowych i do prac wykonywanych jesienią przez kobiety, takich jak przędzenie i darcie pierza.
Ciekawe jest to, że podobne nazwy funkcjonują w całej Europie Środkowej. Niemcy mówią Altweibersommer, czyli dosłownie lato starych kobiet. Anglicy używają określenia Indian summer na sam okres pogodowy, a na nici mają osobne słowo gossamer, które prawdopodobnie wywodzi się od gęsiego puchu.
🤔 Czy trzeba się bać? Krótka odpowiedź: nie
Nici babiego lata są całkowicie nieszkodliwe. Pająki, które je wypuszczają, mają zwykle kilka milimetrów i nie są w stanie przebić ludzkiej skóry, a poza tym nie mają najmniejszego interesu w kontakcie z człowiekiem. Nić, która przyklei się do kurtki albo do twarzy, to po prostu jedwab.
⚠️ Warto wiedzieć
- Pająki balonujące to inne gatunki niż te duże okazy, które jesienią biegają po ścianach w domach.
- Nici na krzewach i płotach nie szkodzą roślinom i nie trzeba ich usuwać.
- Masowe pojawienie się nici to oznaka zdrowego ekosystemu, bo pająki są ważnym regulatorem liczebności owadów.
- Jeśli lądujące nici przeszkadzają na balkonie, wystarczy je zetrzeć wilgotną ściereczką.
Zupełnie inną sprawą są duże pająki, które we wrześniu i październiku pojawiają się w mieszkaniach. To nie jest inwazja, tylko sezon godowy, w którym samce ruszają na poszukiwanie samic. Kim są i czy trzeba się ich pozbywać, wyjaśniamy w tekście o pająkach w domu jesienią. A jeśli akurat porządkujesz ogród, zajrzyj wcześniej do artykułu o tym, czy grabić liście jesienią, bo to właśnie w ściółce zimuje spora część tych pożytecznych owadożerców.
❓ Najczęstsze pytania o babie lato
Czym właściwie jest babie lato?
Nazwa opisuje dwie rzeczy. Po pierwsze okres cieplej, slonecznej pogody wczesna jesienia, zwykle we wrzesniu i na poczatku pazdziernika. Po drugie unoszace sie w powietrzu nici pajecze, na ktorych mlode pajaki przemieszczaja sie na nowe tereny.
Skąd biorą się nici babiego lata?
Wypuszczaja je pajaki podczas tak zwanego balonowania. Zwierze wspina sie na wysoki punkt, unosi odwlok do gory i wypuszcza z kadziolkow przednych cienkie nici, ktore porywa ruch powietrza wspomagany przez pole elektryczne Ziemi.
Jak wysoko potrafią wznieść się pająki?
Zwykle od kilku do kilkudziesieciu metrow, ale odnotowywano je nawet na wysokosci okolo czterech kilometrow, a proby powietrza pobierane z balonow siegaly pieciu kilometrow. Pajaki ladowaly tez na statkach setki kilometrow od ladu.
Czy pająki babiego lata są groźne?
Nie. To zwykle osobniki o dlugosci kilku milimetrow, ktore nie sa w stanie przebic ludzkiej skory. Same nici to jedwab i sa calkowicie nieszkodliwe zarowno dla ludzi, jak i dla roslin.
Kiedy w Polsce występuje babie lato?
Pajaki balonuja przez caly cieply sezon, mniej wiecej od maja do pazdziernika. Najlepiej widac to jednak we wrzesniu i na poczatku pazdziernika, bo rosa osiada na niciach, slonce swieci nisko, a pola po zniwach sa odsloniete.
Dlaczego zjawisko nazywa się babie lato?
Najczesciej przywolywane wyjasnienie mowi, ze srebrzyste pasma kojarzyly sie z siwymi wlosami starych kobiet. Inne tropy prowadza do dawnych wierzen ludowych i jesiennych prac kobiecych. Podobne nazwy funkcjonuja w calej Europie Srodkowej, na przyklad niemieckie Altweibersommer.
Następnym razem, gdy zobaczysz nad polem srebrną nitkę, przyjrzyj się jej końcówce. Całkiem możliwe, że siedzi tam ktoś, kto właśnie odbywa najdłuższą podróż swojego życia. 🕸️
Źródła: opracowania dotyczące balonowania pająków (ballooning) w literaturze arachnologicznej, badania nad rolą atmosferycznego pola elektrycznego w starcie pająków z 2018 roku, zapiski Karola Darwina z rejsu HMS Beagle. Zdjęcie: Keith Williamson, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 2.0.
