Malwina Brzecka
Krztusiec przez lata kojarzył się głównie z chorobami wieku dziecięcego i wydawał się reliktem czasów sprzed szczepień. Tymczasem w ostatnich sezonach wrócił z impetem, jakiego w Polsce nie notowano od dekad. Najbardziej podstępne jest to, że u dorosłych rzadko wygląda jak poważna choroba. Zwykle daje po prostu uporczywy, męczący kaszel, który ciągnie się tygodniami i który łatwo pomylić z resztkami przeziębienia albo alergią. To właśnie ci niepodejrzewani niczego dorośli najczęściej zarażają najmłodszych, dla których ta bakteria bywa śmiertelnie groźna. 🤧
📌 W skrócie
- Krztusiec to bakteryjna choroba dróg oddechowych wywoływana przez pałeczkę Bordetella pertussis. Bywa nazywany kokluszem albo kaszlem stu dni.
- W 2024 roku zgłoszono w Polsce ponad 32 tysiące przypadków, rekord od kilkudziesięciu lat. W 2025 roku było ich mniej, ale wciąż wielokrotnie więcej niż przed falą.
- U dorosłych i nastolatków często jedynym objawem jest przewlekły kaszel nasilający się wieczorem, dlatego chorobę łatwo przeoczyć.
- Najbardziej narażone są niemowlęta, u których napady kaszlu mogą prowadzić do bezdechu i wymagać leczenia w szpitalu.
- Odporność po szczepieniu i po przechorowaniu wygasa z czasem, dlatego zalecana jest dawka przypominająca, między innymi w ciąży i co dekadę u dorosłych.
- Antybiotyk działa najlepiej we wczesnej fazie choroby, a im szybciej się go włączy, tym mniejsze ryzyko zarażenia otoczenia.
📈 Krztusiec wrócił w skali, jakiej dawno nie było
Przez wiele lat krztusiec wydawał się w Polsce chorobą pod kontrolą. Liczba zgłoszeń szła w setki rocznie i niewiele osób w ogóle brało go pod uwagę. To się zmieniło. W 2024 roku fala zachorowań rozlała się po całym kraju, a statystyki poszybowały do poziomów nienotowanych od pokoleń. Rok 2025 przyniósł wyraźny spadek, ale liczby wciąż pozostają wielokrotnie wyższe niż przed wybuchem epidemii.
Dane o liczbie zachorowań na podstawie meldunków Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH. Krztusiec wraca falami co kilka lat, a jego nasilenie zależy między innymi od poziomu wyszczepienia i wygasania odporności w populacji.
💡 To już dawno nie jest tylko choroba małych dzieci. Dziś znaczną część zakażeń rozpoznaje się u nastolatków i dorosłych. Problem w tym, że u nich krztusiec bywa tak łagodny, że nikt nie wiąże przewlekłego kaszlu z zakaźną bakterią. A to właśnie oni najczęściej przynoszą ją do domu, w którym jest niemowlę.
🦠 Co to za choroba i dlaczego znów atakuje
Krztusiec wywołuje bakteria Bordetella pertussis. Rozprzestrzenia się drogą kropelkową, podobnie jak przeziębienie czy grypa, czyli przez kaszel, kichanie i bliski kontakt. Bakteria osadza się na błonie śluzowej dróg oddechowych i produkuje toksyny, które uszkadzają nabłonek i drażnią drogi oddechowe. Efektem jest kaszel, który potrafi być wyjątkowo uporczywy i długotrwały.
Skąd nawrót po latach spokoju? Złożyło się na to kilka rzeczy. Odporność, zarówno ta po szczepieniu, jak i po przechorowaniu, nie trwa całe życie i zaczyna słabnąć już po kilku latach. Do tego dochodzą zaległości szczepienne z okresu pandemii oraz naturalny, falowy charakter tej choroby, która co kilka lat wraca ze zwiększoną siłą. Gdy w populacji zbiera się wystarczająco dużo osób z osłabioną ochroną, bakteria znów ma pole do popisu. Dlatego samo dbanie o wzmacnianie odporności jesienią nie wystarczy, żeby się przed nią uchronić. Tu kluczowa jest konkretna ochrona swoista, czyli szczepienie.
⏳ Trzy fazy krztuśca, czyli dlaczego to trwa tak długo
Krztusiec nie wygląda tak samo od pierwszego do ostatniego dnia. Przechodzi przez trzy następujące po sobie okresy, a każdy z nich rządzi się własnymi prawami. Zrozumienie tego podziału tłumaczy, dlaczego chorobę tak trudno złapać na początku i dlaczego kaszel potrafi ciągnąć się miesiącami.
1️⃣ Faza nieżytowa (około 1 do 2 tygodni)
Początek jest zwodniczy, bo przypomina zwykłe przeziębienie. Pojawia się katar, drapanie w gardle, czasem stan podgorączkowy i łagodny kaszel, który nasila się w nocy. Nic nie wskazuje na coś poważnego. Paradoks polega na tym, że to właśnie teraz chory jest najbardziej zakaźny, a jednocześnie to najlepszy moment na skuteczne leczenie. Problem w tym, że mało kto się wtedy bada.
2️⃣ Faza napadowego kaszlu (około 2 do 6 tygodni)
To wizytówka krztuśca. Pojawiają się serie gwałtownych, następujących po sobie ataków kaszlu, po których trudno złapać oddech. U dzieci klasycznie kończą się głośnym, świszczącym wdechem, czasem odksztuszeniem gęstej, lepkiej wydzieliny albo wymiotami. Twarz robi się czerwona, pojawia się uczucie duszności. U dorosłych ten obraz często wygląda zupełnie inaczej i sprowadza się do długiego, wyczerpującego kaszlu bez charakterystycznego pienia.
3️⃣ Faza zdrowienia (tygodnie, a nawet miesiące)
Napady stopniowo słabną i są coraz rzadsze, ale kaszel potrafi wracać jeszcze długo. Wystarczy wysiłek fizyczny, śmiech, płacz albo kolejna infekcja dróg oddechowych, żeby znów się nasilił. To właśnie ta ciągnąca się tygodniami końcówka dała chorobie przydomek kaszlu stu dni.
🔎 Dlaczego u dorosłych tak łatwo go przeoczyć
U niemowląt i małych dzieci krztusiec zwykle daje klasyczny, napadowy kaszel, który trudno z czymkolwiek pomylić. U dorosłych bywa znacznie bardziej podstępny. Bardzo często jedynym objawem jest przewlekły kaszel, który nasila się wieczorem i nocą, a poza tym samopoczucie jest w miarę dobre. Taki kaszel spokojnie mija się z kilkoma wizytami u lekarza, zanim ktokolwiek pomyśli o krztuścu.
Dlatego dorosły z uporczywym kaszlem, który nie chce ustąpić mimo typowego leczenia, powinien mieć z tyłu głowy tę możliwość, zwłaszcza jeśli w otoczeniu ktoś kaszle albo jest w domu małe dziecko. Warto też pamiętać, że nie każdy przeciągający się kaszel czy zalegająca wydzielina to od razu krztusiec. Czasem za tym stoją banalniejsze przyczyny, a bywa, że dopiero po pewnym czasie okazuje się, że to nie infekcja wirusowa i potrzebny jest antybiotyk, tak jak przy przewlekłym zapaleniu zatok, które nie chce się cofnąć.
Zobacz również:
👶 Największe zagrożenie dotyczy niemowląt
Dla dorosłego krztusiec jest przede wszystkim uciążliwy. Dla niemowlęcia bywa dramatem. U najmłodszych dzieci, zwłaszcza tych, które nie zdążyły jeszcze przyjąć kompletu szczepień, napady kaszlu mogą kończyć się bezdechem, czyli chwilowym zatrzymaniem oddechu, a także drgawkami. Do tego dochodzi ryzyko zapalenia płuc oraz groźnych powikłań krążeniowo oddechowych.
Właśnie dlatego lekarze podchodzą do krztuśca u niemowląt bardzo poważnie. Nie w pełni zaszczepione dzieci poniżej pierwszego roku życia często wymagają obserwacji w szpitalu niezależnie od tego, jak wyglądają w danym momencie, ponieważ groźne powikłania potrafią pojawić się nagle. Najmłodsze noworodki bywają kierowane na oddział intensywnej terapii. I tu wraca sedno całej sprawy. Skoro sam noworodek jest jeszcze za mały, żeby był w pełni chroniony, to jedyną tarczą staje się odporność jego najbliższego otoczenia.
⚠️ Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza
- Kaszel u niemowlęcia albo małego dziecka jest napadowy, kończy się świstem, sinieniem, wymiotami lub chwilowym bezdechem.
- Po ataku kaszlu dziecko ma trudność ze złapaniem oddechu albo staje się wiotkie i apatyczne.
- Kaszel u dorosłego utrzymuje się dłużej niż 2 do 3 tygodni i nie chce ustąpić mimo typowego leczenia.
- W domu jest niemowlę lub kobieta w ciąży, a ktoś z domowników uporczywie kaszle.
- Napadom kaszlu towarzyszą duszność, ból w klatce piersiowej lub omdlenia.
U bardzo małych dzieci sytuacja potrafi zmienić się w kilka godzin, dlatego lepiej reagować za wcześnie niż za późno.
🧪 Jak potwierdza się krztusiec
Rozpoznanie zaczyna się od wywiadu i osłuchania, ale żeby mieć pewność, sięga się po badania laboratoryjne. Ich dobór zależy przede wszystkim od tego, jak długo trwają już objawy, bo bakterię najłatwiej wykryć na początku, a ślady odpowiedzi odpornościowej dopiero później.
🧬 Badanie PCR (materiał genetyczny bakterii)
Wykrywa DNA pałeczki Bordetella pertussis w wymazie z nosogardła. Najlepiej sprawdza się we wczesnej fazie choroby, mniej więcej w pierwszych tygodniach kaszlu, gdy bakterii jest jeszcze dużo.
🩸 Badanie serologiczne (przeciwciała z krwi)
Ocenia poziom przeciwciał, które organizm produkuje w odpowiedzi na zakażenie. Jest przydatne w późniejszym okresie, gdy kaszel trwa już dłużej. Trzeba jednak ostrożnie interpretować wynik u osób niedawno zaszczepionych.
🧫 Hodowla (posiew z wymazu)
Klasyczna metoda, w której próbuje się wyhodować żywe bakterie. Jest bardzo swoista, ale wymaga wczesnego pobrania materiału i specjalnych podłóż, dlatego dziś częściej stawia się na PCR.
💊 Leczenie, w którym liczy się czas
Krztusiec to zakażenie bakteryjne, więc leczy się go antybiotykiem. Lekami pierwszego wyboru są makrolidy, między innymi azytromycyna, klarytromycyna i erytromycyna. U osób, które ich nie tolerują, stosuje się inne preparaty. O konkretnym leku i dawkowaniu zawsze decyduje lekarz.
Kluczowa jest jedna rzecz. Antybiotyk działa najlepiej, gdy zostanie włączony wcześnie, w fazie nieżytowej lub na początku napadów kaszlu. Podany później zwykle nie skróci już samego kaszlu, bo za jego uporczywość odpowiadają toksyny i podrażnione drogi oddechowe, a nie sama obecność bakterii. Ma jednak wtedy inny, bardzo ważny cel. Szybko ogranicza zakaźność i zmniejsza ryzyko, że chory zarazi kolejne osoby, przede wszystkim niemowlęta.
🔁 Jak długo można zarażać innych
Bez leczenia chory może być zakaźny nawet przez około 3 tygodnie od początku napadowego kaszlu, a najbardziej we wczesnej, nieżytowej fazie choroby. Włączenie skutecznego antybiotyku znacząco skraca ten czas, zwykle do kilku dni od rozpoczęcia terapii. To dlatego tak ważne jest, żeby osoba z podejrzeniem krztuśca ograniczyła kontakt z małymi dziećmi do czasu zakończenia okresu zakaźności.
💉 Szczepienie i strategia kokonu wokół dziecka
Szczepienie nie daje ochrony na całe życie, ale wyraźnie zmniejsza ryzyko zachorowania, a przede wszystkim chroni przed ciężkim przebiegiem. Ponieważ odporność słabnie z czasem, oprócz szczepień u najmłodszych stosuje się dawki przypominające w kolejnych latach. Szczególne znaczenie ma tak zwana strategia kokonu, czyli szczepienie osób z najbliższego otoczenia niemowlęcia po to, aby nie miały jak go zarazić.
Dokładny schemat szczepień oraz to, kto może skorzystać z refundacji, warto potwierdzić u lekarza. O terminach i finansowaniu innych szczepień jesienią pisaliśmy przy okazji szczepień przeciw grypie w sezonie 2026/2027.
❓ Najczęstsze pytania o krztusiec
Czy dorosły może zachorować na krztusiec, jeśli był szczepiony w dzieciństwie?
Tak. Odpornosc po szczepieniu w dziecinstwie nie trwa cale zycie i zaczyna wygasac juz po kilku latach. Dlatego dorosly moze zachorowac ponownie, choc zwykle przechodzi krztusiec lagodniej. Wlasnie z powodu wygasania odpornosci zaleca sie dawki przypominajace, miedzy innymi co okolo 10 lat.
Po czym poznać krztusiec u dorosłego?
U doroslych czesto jedynym objawem jest przewlekly, meczacy kaszel, ktory nasila sie wieczorem i w nocy oraz ciagnie sie tygodniami, a nawet miesiacami, mimo typowego leczenia. Brak wyraznej goraczki i w miare dobre samopoczucie miedzy napadami sprawiaja, ze latwo pomylic go ze zwyklym przeziebieniem lub alergia.
Jak długo trwa krztusiec?
Choroba przechodzi przez trzy fazy. Faza niezytowa trwa okolo 1 do 2 tygodni, faza napadowego kaszlu okolo 2 do 6 tygodni, a faza zdrowienia od kilku tygodni nawet do kilku miesiecy. Laczny czas z uporczywym kaszlem bywa tak dlugi, ze krztusiec nazywa sie kaszlem stu dni.
Czy krztusiec jest groźny dla niemowląt?
Tak, to najbardziej narazona grupa. U niemowlat napady kaszlu moga konczyc sie bezdechem lub drgawkami, a choroba grozi zapaleniem pluc i innymi powiklaniami. Nie w pelni zaszczepione dzieci ponizej pierwszego roku zycia czesto wymagaja leczenia w szpitalu.
Czy w ciąży można szczepić się przeciw krztuścowi?
Tak, szczepienie w ciazy jest wrecz zalecane, zwykle miedzy 27. a 36. tygodniem. Dzieki niemu matka przekazuje dziecku przeciwciala, ktore chronia je w pierwszych tygodniach zycia, zanim maluch przyjmie wlasne szczepienia. O szczegolach zawsze decyduje lekarz prowadzacy.
Krztusiec przestał być chorobą z podręczników i wrócił jako realny problem, także wśród dorosłych. Dla większości z nas oznacza przede wszystkim wyjątkowo uciążliwy kaszel, ale dla najmłodszego dziecka w rodzinie może być zagrożeniem życia. Jeśli kaszel nie chce ustąpić tygodniami, a w domu jest niemowlę lub kobieta w ciąży, nie bagatelizuj tego i porozmawiaj z lekarzem o diagnostyce oraz dawce przypominającej szczepionki. 🫶
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Źródła: meldunki epidemiologiczne Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH dotyczące zachorowań na krztusiec w latach 2024 i 2025, materiały Szczepienia.info oraz Medycyny Praktycznej na temat objawów, faz choroby, diagnostyki i leczenia krztuśca, a także zalecenia dotyczące szczepień przypominających i szczepienia kobiet w ciąży. Zdjęcie: Pexels.
