Marzena Lewicka
Najpierw słychać dźwięk, dopiero potem widać ptaki. Klangor żurawi niesie się nad polami na kilka kilometrów i we wrześniu staje się w Polsce codziennością. To sygnał, że zaczął się jeden z największych spektakli przyrodniczych w tej części Europy: jesienny odlot żurawi. Ptaki, które jeszcze latem stały pojedynczo na podmokłych łąkach, zbierają się teraz w stada liczące tysiące osobników i szykują do podróży, która potrwa kilka tygodni i zaprowadzi je aż nad Morze Śródziemne. 🕊️
📌 W skrócie
- Żuraw zwyczajny (Grus grus) to jeden z największych ptaków Polski: do 130 cm wysokości i ponad 2 metry rozpiętości skrzydeł.
- Polska populacja lęgowa szacowana jest dziś na ok. 23 do 30 tysięcy par. W latach 90. było ich niecałe 3 tysiące.
- Szczyt zlotów przypada na przełom września i października, a sam odlot ciągnie się zwykle do listopada.
- Przez Polskę przelatuje jesienią nawet 150 tysięcy żurawi, w tym ptaki ze Skandynawii i krajów bałtyckich.
- Cel podróży to głównie Hiszpania, południowa Francja i północna Afryka, czyli trasa liczona w tysiącach kilometrów.
- Klangor niesie się nawet na kilka kilometrów, bo tchawica żurawia jest zwinięta w spiralę wewnątrz mostka.
🔊 Dlaczego żurawia słychać, zanim się go zobaczy
Klangor to nie zwykłe ptasie wołanie. Żuraw ma niezwykle długą tchawicę, która nie biegnie prosto do płuc, tylko zwija się w pętlę schowaną wewnątrz mostka. Powstaje w ten sposób naturalny rezonator, coś w rodzaju wbudowanego instrumentu dętego. Efekt jest taki, że donośny, trąbiący głos niesie się nad otwartym terenem na kilka kilometrów, a stado potrafi utrzymywać kontakt głosowy nawet wtedy, gdy leci wysoko i praktycznie znika z pola widzenia.
To dlatego wrześniowe poranki na Mazurach czy Podlasiu brzmią zupełnie inaczej niż w lipcu. Ptaki wołają się nawzajem, gdy startują z noclegowiska, gdy ustawiają się w klucz i gdy zmieniają prowadzącego. Dla obserwatora oznacza to jedno: zanim podniesiesz głowę, zwykle już wiesz, że nadlatują.
📈 Z 2,5 tysiąca par do 30 tysięcy. Historia sukcesu
Jeszcze pod koniec XX wieku żuraw był w Polsce ptakiem rzadkim, kojarzonym głównie z dzikimi bagnami wschodniej części kraju. Dane z kolejnych dekad pokazują jednak wzrost, który w świecie ptaków zdarza się rzadko. Wciąż daleko mu jednak do liczebności, jaką mają najpopularniejsze ptaki w Polsce, takie jak wróbel czy sikorka bogatka.
Skąd ten wzrost? Złożyło się na to kilka rzeczy naraz: ścisła ochrona gatunkowa, ograniczenie osuszania mokradeł, powstawanie nowych zbiorników i oczek wodnych, a także zmiana krajobrazu rolniczego. Żurawie nauczyły się żerować na polach kukurydzy i na ścierniskach, co dało im obfite źródło pokarmu dokładnie w okresie, gdy muszą zgromadzić zapasy tłuszczu przed podróżą.
💡 Ciekawostka: żuraw jest w Polsce objęty ochroną ścisłą. Para tworzy trwały związek na wiele lat i co roku wraca w te same okolice, a wiosenne zaloty, czyli słynny taniec żurawi z podskokami i rozłożonymi skrzydłami, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych rytuałów w polskiej przyrodzie.
🗓️ Kiedy dokładnie odlatują? Kalendarz jesiennej wędrówki
Odlot żurawi to nie jeden dzień, tylko rozciągnięty proces. Ptaki najpierw opuszczają rewiry lęgowe i schodzą się na tak zwane zlotowiska, czyli duże, bezpieczne noclegowiska na płytkiej wodzie. Tam czekają, tyją i formują stada. Dopiero potem ruszają dalej.
Dokładna data zależy od pogody. Żurawie czekają na sprzyjający, tylny wiatr i wyż, bo lot w takich warunkach kosztuje je znacznie mniej energii. Zdarza się więc, że przez kilka dni nic się nie dzieje, a potem w ciągu jednej doby niebo zapełnia się kluczami.
✈️ Dokąd lecą i dlaczego w kluczu
Polskie żurawie zimują przede wszystkim w Hiszpanii, zwłaszcza w Estremadurze, oraz w południowej Francji. Część ptaków leci dalej, aż do północnej Afryki. W linii prostej to ponad dwa tysiące kilometrów, a realna trasa jest dłuższa, bo ptaki korzystają z ustalonych korytarzy i przystanków, na których odpoczywają i uzupełniają zapasy.
Charakterystyczny klucz w kształcie litery V nie jest przypadkiem. Ptak lecący z tyłu ustawia się w strefie wznoszącego powietrza, które wytwarza końcówka skrzydła poprzednika. Dzięki temu zużywa mniej energii i może utrzymać tempo przez wiele godzin. Prowadzący ma najtrudniej, więc stado regularnie się nim wymienia. Ten sam mechanizm sprawia, że żurawie i gęsi potrafią pokonać setki kilometrów bez lądowania.
📍 Gdzie w Polsce najlepiej obserwować żurawie
Najlepsze widowisko to nie sam przelot, tylko poranny wylot z noclegowiska albo wieczorny powrót. Tysiące ptaków startują wtedy niemal jednocześnie. Oto miejsca, które od lat uchodzą za najpewniejsze:
- 🌊 Ujście Warty i rozlewiska Warty to jesienią jedno z najważniejszych miejsc ptasich w kraju. Wielotysięczne stada nocują na wodzie, o świcie lecą na żerowiska, wieczorem wracają.
- 🌾 Biebrzański Park Narodowy oferuje rozległe bagna i otwarte przestrzenie, w których żurawie zatrzymują się przed dalszą drogą.
- 🏞️ Stawy Milickie na Dolnym Śląsku to kompleks stawów rybnych i klasyczny przystanek migrujących ptaków wodnych.
- 🌅 Słowiński Park Narodowy leży na nadmorskim szlaku wędrówkowym, przez który przechodzą też ptaki ze Skandynawii.
- 🏕️ Warmia i Mazury, gdzie jesienią przelatuje szacunkowo około 30 tysięcy żurawi, a stada widuje się nad polami niemal codziennie.
⚠️ Jak obserwować, żeby nie zaszkodzić
- Zachowaj dystans. Płoszenie stada na noclegowisku zmusza ptaki do zużycia energii, którą zbierały tygodniami.
- Zostań przy drodze lub na wyznaczonym punkcie widokowym, nie wchodź w pola i na podmokłe łąki.
- Weź lornetkę zamiast się zbliżać. Do dobrej obserwacji w zupełności wystarczy sprzęt 8×42.
- Nie używaj dronów. To jeden z najskuteczniejszych sposobów na rozproszenie całego zlotowiska.
- Przyjedź na 30 do 40 minut przed wschodem lub zachodem słońca, bo wtedy dzieje się najwięcej.
❄️ Coraz więcej żurawi zostaje na zimę
Jeszcze kilkanaście lat temu zimujący w Polsce żuraw był sensacją odnotowywaną przez ornitologów. Dziś zdarza się to regularnie, choć wciąż dotyczy niewielkiej części populacji. Powód jest prozaiczny: łagodniejsze zimy i dostępność pokarmu na niezaoranych polach kukurydzy sprawiają, że część ptaków kalkuluje, iż nie opłaca się lecieć dwóch tysięcy kilometrów, skoro można przetrwać na miejscu.
To zjawisko obserwuje się w całej zachodniej i środkowej Europie. Skracanie tras wędrówek dotyczy zresztą nie tylko żurawi. Podobne zmiany zauważono u bocianów białych i u niektórych gatunków gęsi. Jesienią warto przy okazji pamiętać o innych zwierzętach, które właśnie teraz decydują o swoim przetrwaniu: to moment, gdy jeże szykują się do hibernacji i muszą osiągnąć odpowiednią wagę.
🐦 Nie tylko żurawie. Kto jeszcze odlatuje we wrześniu
Wrzesień i październik to szczyt jesiennej migracji w naszej części Europy. Poza żurawiami niebo przecinają wtedy klucze gęsi, ogromne chmary szpaków, a także drozdy, skowronki, pliszki i jaskółki. Dla wielu z tych gatunków sygnałem do odlotu jest nie tyle spadek temperatury, ile skracający się dzień i kurcząca się baza pokarmowa. Owady znikają, a ptak owadożerny nie ma tu czego szukać.
Ptaki, które zostają z nami na zimę, wchodzą tymczasem w najtrudniejszy okres roku. Jeśli planujesz im pomóc, sprawdź, kiedy i czym zacząć dokarmianie ptaków jesienią, bo źle prowadzony karmnik potrafi zaszkodzić bardziej, niż pomóc. Warto też wiedzieć, kiedy formalnie zaczyna się nowa pora roku, czyli kiedy wypada równonoc jesienna.
❓ Najczęstsze pytania o odlot żurawi
Kiedy żurawie odlatują z Polski?
Odlot rozciąga się od września do listopada. Szczyt zlotów i największe stada przypadają na przełom września i października, a masowy odlot następuje zwykle w październiku. Dokładny termin zależy od pogody, bo ptaki czekają na sprzyjający tylny wiatr.
Dokąd lecą polskie żurawie na zimę?
Najczęściej do Hiszpanii, zwłaszcza do Estremadury, oraz do południowej Francji. Część ptaków kontynuuje lot aż do północnej Afryki. W linii prostej to ponad dwa tysiące kilometrów.
Ile żurawi jest w Polsce?
Polska populacja lęgowa szacowana jest obecnie na około 23 do 30 tysięcy par i należy do największych w Europie. Jesienią przez kraj przelatuje nawet 150 tysięcy ptaków, ponieważ doliczają się do nich osobniki ze Skandynawii i krajów bałtyckich.
Dlaczego żurawie latają w kluczu?
Ptak lecący z tyłu ustawia się w strefie wznoszącego powietrza wytwarzanego przez końcówkę skrzydła poprzednika i dzięki temu zużywa mniej energii. Prowadzący ma najtrudniej, więc stado regularnie się nim wymienia.
Czy żurawie zimują w Polsce?
Tak, coraz częściej, choć wciąż dotyczy to niewielkiej części populacji. Sprzyjają temu łagodniejsze zimy i dostępność pokarmu na polach kukurydzy. Podobne skracanie tras wędrówek obserwuje się w całej zachodniej i środkowej Europie.
Gdzie najlepiej obserwować żurawie w Polsce?
Do najpewniejszych miejsc należą Ujście Warty i rozlewiska Warty, Biebrzański Park Narodowy, Stawy Milickie, Słowiński Park Narodowy oraz Warmia i Mazury. Najlepszy moment to poranny wylot z noclegowiska albo wieczorny powrót.
Jeśli w najbliższych tygodniach usłyszysz nad domem trąbiący dźwięk, wyjdź na chwilę przed próg i spójrz w górę. Za kilka tygodni te ptaki będą już nad Pirenejami. 🕊️
Źródła: Monitoring Ptaków Polski, dane o liczebności populacji lęgowej żurawia, opracowania Lasów Państwowych i parków narodowych dotyczące jesiennych przelotów ptaków. Zdjęcie: Andreas Weith, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0.
