Anna Kocur
Niepokojące objawy, których nie wolno lekceważyć, to przede wszystkim: ból w klatce piersiowej, który nie mija, opadający kącik ust i bezwładna ręka, nagły, najsilniejszy w życiu ból głowy, krew w stolcu lub moczu, chudnięcie bez odchudzania, kaszel albo chrypka dłużej niż 3 tygodnie, zlewne poty nocne, guzek, który nie znika, i znamię, które zmienia wygląd. Część z nich wymaga telefonu pod 112 od razu, z innymi trzeba w ciągu kilku dni pójść do lekarza rodzinnego.
Lekarze patrzą na objaw przez trzy pytania: czy jest nowy, czy trwa lub wraca, czy narasta. Jednorazowy ból brzucha po ciężkiej kolacji zwykle nic nie znaczy. Ten sam ból, który od miesiąca budzi w nocy i idzie w parze ze spadkiem wagi, to już powód do badań. Poniżej znajdziesz objawy podzielone według tego, jak szybko trzeba działać.
Objawy, przy których dzwonisz pod 112 od razu
Przy tych sygnałach liczą się minuty. Nie jedź samodzielnie autem i nie czekaj, aż „przejdzie”. Numer 112 działa w całej Unii Europejskiej, pod 999 dodzwonisz się bezpośrednio do pogotowia ratunkowego.
Ból lub ucisk w klatce piersiowej, który nie mija
Klasyczny zawał to gniecenie, pieczenie albo ciężar za mostkiem, który promieniuje do ręki, szyi, żuchwy, pleców lub nadbrzusza. Często dochodzą zimny pot, nudności i duszność. U części osób, szczególnie u kobiet i diabetyków, ból bywa słaby, a na pierwszy plan wychodzą zmęczenie, duszność albo dolegliwości przypominające niestrawność. Więcej o tym przeczytasz w tekście o tym, jak nietypowo zawał przebiega u kobiet.
Opadający kącik ust, słabość ręki, bełkotliwa mowa
Tak najczęściej zaczyna się udar. Ratownicy uczą prostego testu FAST:
- Face (twarz): poproś o uśmiech. Jeden kącik ust opada?
- Arms (ręce): poproś o uniesienie obu rąk. Jedna opada albo nie da się jej podnieść?
- Speech (mowa): poproś o powtórzenie prostego zdania. Mowa jest niewyraźna, słowa się plączą?
- Time (czas): jeśli którykolwiek objaw jest obecny, dzwoń pod 112 i zapamiętaj godzinę, kiedy się zaczęło.
Godzina początku objawów jest dla lekarzy bardzo ważna, bo lek rozpuszczający zakrzep podaje się zwykle do 4,5 godziny od ich wystąpienia. Szczegóły znajdziesz w artykule o tym, jak rozpoznać udar mózgu.
Nagły, najsilniejszy w życiu ból głowy
Ból, który w ciągu minuty osiąga szczyt i jest opisywany jako „uderzenie pioruna”, może oznaczać krwawienie podpajęczynówkowe. Pilnej pomocy wymaga też ból głowy z drgawkami, splątaniem, drętwieniem połowy ciała, utratą wzroku, sztywnym karkiem i wysoką gorączką albo ból głowy po niedawnym urazie.
Gorączka ze splątaniem lub wysypką, która nie blednie
Wysoka gorączka albo nagły spadek temperatury, przyspieszony oddech, dezorientacja, marmurkowa skóra i bardzo mała ilość moczu to możliwe objawy sepsy. Wysypkę sprawdza się szklanką: jeśli plamki nie bledną po dociśnięciu szkła, trzeba natychmiast wezwać pomoc, bo tak wygląda m.in. posocznica meningokokowa. Więcej przeczytasz w tekście o tym, po czym poznać sepsę.
Duszność, utrata przytomności, wymioty z krwią
Na 112 dzwoni się także przy silnej duszności, utracie przytomności, drgawkach, wymiotach z krwią lub fusowatą treścią, czarnym smolistym stolcu z osłabieniem oraz przy nagłym, ostrym bólu brzucha. Osobna sytuacja to jedna noga, która nagle robi się zimna, blada i bardzo boli: to może być zatkanie tętnicy i liczą się godziny.
Objawy, z którymi idziesz do lekarza rodzinnego
Te sygnały nie wymagają karetki, ale nie powinny czekać miesiącami. Brytyjska organizacja Cancer Research UK zbiera je w liście objawów, które warto zgłosić lekarzowi, nawet jeśli wydają się drobne. W większości przypadków przyczyna okazuje się łagodna, ale tylko badanie to rozstrzyga.
Chudnięcie bez odchudzania
Lekarze traktują jako istotny spadek około 5% masy ciała w ciągu 6 do 12 miesięcy bez zmiany diety i aktywności. Dla osoby ważącej 80 kg to 4 kg. Przyczyną bywa nadczynność tarczycy, cukrzyca, choroby jelit, depresja, ale też nowotwór, dlatego warto zgłosić się na morfologię i podstawowe badania.
Krew w stolcu lub w moczu
Jasna krew na papierze najczęściej pochodzi z hemoroidów lub szczeliny odbytu, ale jej źródło zawsze powinien ocenić lekarz. Krew w stolcu połączona ze zmianą rytmu wypróżnień, bólami brzucha czy anemią to jeden z sygnałów, przy których wykonuje się kolonoskopię. O badaniach przesiewowych przeczytasz w tekście o raku jelita grubego i kolonoskopii na NFZ. Czerwony lub brunatny mocz bez bólu również wymaga badań, nawet jeśli pojawił się tylko raz.
Kaszel albo chrypka dłużej niż 3 tygodnie
Kaszel po infekcji potrafi się ciągnąć, ale jeśli trwa ponad 3 tygodnie, zmienia charakter albo się nasila, potrzebne jest osłuchanie i często zdjęcie płuc. Ten sam próg dotyczy chrypki. Krew w odkrztuszanej wydzielinie to powód do wizyty bez zwłoki. Szczególną uwagę powinni zwrócić palacze.
Zlewne poty nocne i gorączka bez powodu
Chodzi o poty tak obfite, że trzeba zmienić piżamę lub pościel, a w sypialni nie jest gorąco. Często stoją za nimi menopauza, leki, stres lub infekcja. Jeśli jednak powtarzają się przez kilka tygodni, a do tego dochodzi gorączka, chudnięcie albo powiększone węzły chłonne, lekarz zleci badania w kierunku m.in. gruźlicy i chłoniaka.
Guzek lub obrzęk, który nie znika
Węzeł chłonny powiększony przy przeziębieniu zwykle zmniejsza się w ciągu dwóch tygodni. Do lekarza idź z guzkiem, który nie znika, rośnie, jest twardy i nieprzesuwalny, a także z każdą zmianą w piersi lub jądrze. Obrzęknięta, bolesna i cieplejsza jedna łydka może oznaczać zakrzepicę i wymaga wizyty tego samego dnia.
Znamię, które się zmienia, i rana, która się nie goi
Pieprzyk, który rośnie, ma nierówne brzegi, kilka kolorów albo zaczyna krwawić, trzeba pokazać lekarzowi lub dermatologowi. Pomaga reguła ABCDE opisana w artykule o tym, jak rozpoznać czerniaka. Sygnałem jest też owrzodzenie w jamie ustnej albo na skórze, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie.
Kłopoty z przełykaniem, uporczywe wzdęcia, zmiana wypróżnień
Uczucie, że jedzenie staje w przełyku, wzdęty brzuch niemal codziennie, częsta zgaga, zaparcia na zmianę z biegunką czy brak apetytu, który nie wraca, to objawy, które łatwo zrzucić na dietę. Jeśli trwają kilka tygodni, potrzebna jest diagnostyka przewodu pokarmowego.
Żółte białka oczu i nietypowe krwawienia
Zażółcenie skóry lub oczu wskazuje na problem z wątrobą, drogami żółciowymi albo trzustką i wymaga pilnej wizyty. Do lekarza zgłoś też krwawienie z pochwy po menopauzie, między miesiączkami lub po stosunku, a także siniaki pojawiające się bez urazu.
Objaw, możliwa przyczyna i gdzie się zgłosić
Źródła: NHS, Cancer Research UK, NFZ. Tabela pomaga ocenić pilność, ale nie zastępuje badania przez lekarza.
Dolegliwości, które zwykle są mniej groźne, niż się wydaje
Zimne dłonie i stopy najczęściej wynikają z budowy ciała, niskiej masy, niskiego ciśnienia albo skurczu naczyń na zimnie. Gorzej, gdy palce na zmianę bieleją, sinieją i czerwienieją, pojawiają się na nich ranki albo zimna jest tylko jedna kończyna. Ból kolana to głównie przeciążenia i zmiany zwyrodnieniowe, ale gorączka z obrzękiem i zaczerwienieniem stawu wymaga szybkiej wizyty, bo może chodzić o infekcję stawu. Paznokcie też coś mówią: nowa ciemna smuga biegnąca wzdłuż płytki to coś, co powinien obejrzeć dermatolog.
Jak przygotować się do wizyty i gdzie szukać pomocy w nocy
Lekarz w gabinecie ma kilkanaście minut, więc warto przyjść z notatką. Zapisz:
- kiedy objaw się zaczął i jak często wraca,
- co go nasila, a co łagodzi,
- ile ważyłeś pół roku temu i ile ważysz teraz,
- jakie leki i suplementy przyjmujesz,
- na co chorowali rodzice i rodzeństwo.
Gdy przychodnia jest zamknięta, działa nocna i świąteczna opieka zdrowotna: w dni robocze od 18:00 do 8:00 rano, w weekendy i święta przez całą dobę. Nie potrzebujesz skierowania ani rejonizacji. Całodobowa infolinia NFZ pod numerem 800 190 590 podpowie, gdzie jest najbliższy punkt. Na SOR jedziesz w stanach nagłych, zagrażających zdrowiu lub życiu, bez skierowania, a o kolejności przyjęcia decyduje stan pacjenta, nie godzina przyjazdu.
Najczęściej zadawane pytania
Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.
Jakie objawy mogą świadczyć o poważnej chorobie?
Najważniejsze sygnały alarmowe to chudnięcie bez odchudzania, krew w stolcu, moczu lub odkrztuszanej wydzielinie, kaszel albo chrypka powyżej 3 tygodni, zlewne poty nocne, guzek, który nie znika, zmieniające się znamię, zażółcenie skóry oraz kłopoty z przełykaniem. Każdy z nich ma zwykle łagodną przyczynę, ale wymaga sprawdzenia przez lekarza.
Kiedy jechać na SOR, a kiedy iść do lekarza rodzinnego?
SOR i numer 112 są dla stanów nagłych: bólu w klatce piersiowej, objawów udaru, silnej duszności, utraty przytomności, drgawek, krwawienia z przewodu pokarmowego, poważnego urazu. Objawy, które trwają od tygodni i narastają powoli, takie jak chudnięcie czy przewlekły kaszel, zgłaszasz lekarzowi rodzinnemu.
Jak długo można czekać z kaszlem lub chrypką?
Do 3 tygodni. Jeśli kaszel lub chrypka trwają dłużej, zmieniają się albo nasilają, trzeba pójść do lekarza. Krew w plwocinie lub duszność to powód do wizyty od razu, bez czekania.
Czy nocne poty zawsze oznaczają chorobę?
Nie. Najczęściej wywołują je za ciepła sypialnia, menopauza, stres, alkohol, leki przeciwdepresyjne lub infekcja. Do lekarza warto pójść, gdy poty są zlewne, powtarzają się tygodniami albo towarzyszą im gorączka, chudnięcie lub powiększone węzły chłonne.
Co zrobić, gdy niepokojący objaw pojawi się w nocy lub w weekend?
Przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112. W pozostałych przypadkach skorzystaj z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej, która działa w dni robocze od 18:00 do 8:00, a w weekendy i święta całą dobę. Adres najbliższej placówki poda infolinia NFZ pod numerem 800 190 590.
