Marzena Lewicka
W październikowe wieczory w ogrodach i na osiedlowych trawnikach słychać charakterystyczne tuptanie i sapanie. To jeże, które ostatnie tygodnie przed zimą spędzają na jednym: jedzeniu. Każdy chrząszcz, dżdżownica i gąsienica to dla nich zapas tłuszczu na kilka miesięcy snu. Jeż jesienią jest w wyścigu z czasem, a wiele młodych zwierząt tego wyścigu nie wygrywa. Dobra wiadomość jest taka, że możemy im pomóc. Zła, że najpopularniejszy sposób, czyli miseczka mleka, robi więcej szkody niż pożytku. 🦔
📌 W skrócie
- Jeże zapadają w sen zimowy zwykle w listopadzie i budzą się w marcu lub kwietniu. W tym czasie tętno spada z około 190 do kilkunastu uderzeń na minutę, a temperatura ciała do kilku stopni.
- Żeby przeżyć zimę, jeż jesienią powinien ważyć co najmniej 600 do 700 gramów. Część ośrodków rehabilitacji podaje bezpieczny próg 750 gramów.
- Nie dawaj jeżom mleka. Nie trawią laktozy, a mleko wywołuje biegunkę i odwodnienie. Lepsza jest miseczka wody i mięsna karma dla kotów.
- Jeż, który w dzień chodzi chwiejnie, leży na boku albo jest bardzo mały późną jesienią, najpewniej potrzebuje pomocy specjalisty.
- W Polsce żyją dwa gatunki: jeż wschodni i jeż zachodni. Oba są pod ochroną częściową.
- W 2024 roku jeż zachodni trafił na europejską Czerwoną Listę IUCN jako gatunek bliski zagrożenia. W wielu krajach jego liczebność spada.
🍂 Dlaczego jesień to dla jeża najważniejszy czas
Jeż nie robi zapasów w spiżarni jak wiewiórka. Cały jego zapas na zimę nosi pod skórą w postaci tłuszczu. Część to zwykły biały tłuszcz, a część tak zwana brunatna tkanka tłuszczowa, która przy wybudzaniu działa jak grzałka i pozwala szybko podnieść temperaturę ciała. Inaczej radzą sobie z zimą inne zwierzęta, o czym pisaliśmy przy okazji wiewiórek, które zakopują jesienią tysiące orzechów.
Największy problem mają młode z późnych miotów. Jeżyce rodzą najczęściej na początku lata, ale zdarzają się też mioty we wrześniu. Takie maluchy mają zaledwie kilka tygodni na to, żeby z kilkudziesięciu gramów urosnąć do wagi, która pozwoli im przespać zimę. Właśnie one stanowią większość jeży, które jesienią trafiają do ośrodków rehabilitacji dzikich zwierząt.
😴 Jak wygląda sen zimowy jeża
Hibernacja to nie zwykły, długi sen. To stan, w którym organizm zwalnia niemal do zera, żeby jak najdłużej starczyło mu energii. Zmiany są ogromne.
Każde wybudzenie kosztuje jeża mnóstwo energii, bo musi rozgrzać się od kilku stopni do normalnej temperatury. Dlatego tak groźne jest niepokojenie śpiącego zwierzęcia. Przekopanie kompostownika albo rozrzucenie sterty gałęzi w środku zimy może zużyć zapasy, które miały mu wystarczyć na tygodnie. Podobnie wrażliwe na pobudki są nietoperze, które jesienią szukają kryjówek do hibernacji, czasem w naszych domach.
🥛 Mleko to mit. Czym naprawdę karmić jeża
Obraz jeża pijącego mleko ze spodeczka zna każdy z bajek. Niestety, to jeden z najbardziej szkodliwych mitów o tych zwierzętach. Dorosłe jeże, jak większość ssaków, nie mają enzymu, który rozkłada cukier mleczny. Laktoza trafia do jelita grubego i powoduje biegunkę. U zwierzęcia, które waży kilkaset gramów i walczy o każdy gram tłuszczu, odwodnienie może skończyć się bardzo źle.
✅ Co możesz wystawić jeżowi
- 🥣 Płytką miseczkę czystej wody. Jesienią i w suche dni to bardzo cenna pomoc.
- 🐟 Mięsną karmę dla kotów, mokrą albo suchą, najlepiej z dużą zawartością mięsa i bez zbóż czy dodatków roślinnych.
- 🥚 Ugotowane na twardo, pokruszone jajko albo kawałek gotowanego mięsa bez przypraw, od czasu do czasu.
- 🏠 Karmnik w osłonie, na przykład w skrzynce z wąskim wejściem, żeby do jedzenia nie dobierały się koty i ptaki.
🚫 Czego nie dawać jeżom
- Mleka krowiego i nabiału.
- Chleba, ciastek, płatków i resztek z obiadu z przyprawami.
- Orzechów, nasion i ziaren, które mogą utknąć w pyszczku i uszkadzać zęby.
- Surowego mięsa niewiadomego pochodzenia.
- Owoców w dużych ilościach. Jeż to przede wszystkim owadożerca.
🆘 Kiedy jeż potrzebuje pomocy
Jeż to zwierzę nocne. Widok jeża w świetle dnia rzadko jest dobrym znakiem. Wyjątkiem bywa samica, która w lecie szybko przenosi materiał na gniazdo, ale jesienią takie tłumaczenie raczej nie pasuje. Specjaliści z ośrodków rehabilitacji radzą zwrócić uwagę na kilka sygnałów:
- jeż chodzi w dzień, porusza się chwiejnie, kręci się w kółko albo leży na boku,
- jest wyraźnie mały późną jesienią, mieści się w dłoni i waży wyraźnie mniej niż 500 gramów,
- ma rany, muchy lub jaja owadów na ciele, wydaje świszczące dźwięki przy oddychaniu,
- w listopadzie lub grudniu nadal wędruje, zamiast spać, zwłaszcza przy mrozie lub śniegu.
🧤 Co zrobić krok po kroku
- Załóż grube rękawice albo weź jeża przez złożony ręcznik.
- Włóż go do wysokiego kartonu wyłożonego gazetą i ręcznikiem, z otworami wentylacyjnymi.
- Jeśli jest wychłodzony, połóż obok butelkę z ciepłą, nie gorącą wodą owiniętą w materiał.
- Postaw karton w cichym, ciepłym miejscu, z dala od dzieci i zwierząt domowych.
- Jak najszybciej zadzwoń do najbliższego ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt, lekarza weterynarii albo straży gminnej lub miejskiej, która zwykle wie, gdzie przekazać zwierzę.
- Nie próbuj sam przezimować jeża w domu. Chory jeż potrzebuje leczenia, a zdrowy powinien zostać na wolności.
Warto wiedzieć, że jeże są w Polsce pod ochroną gatunkową częściową. Nie wolno ich łapać, przetrzymywać ani przepędzać z ich siedlisk. Przepisy pozwalają jednak zabrać zwierzę chore lub ranne, żeby udzielić mu pomocy i przekazać je do ośrodka rehabilitacji.
🌿 Jak przygotować ogród dla jeża
Największym zagrożeniem dla jeży nie są lisy czy borsuki, tylko ludzie. Samochody, trutki, pestycydy, szczelne ogrodzenia i wysprzątane do zera ogrody sprawiają, że jeży jest coraz mniej. W 2024 roku jeż zachodni trafił na europejską Czerwoną Listę IUCN jako gatunek bliski zagrożenia. Według oceny badaczy w wielu częściach jego zasięgu liczebność w ciągu dziesięciu lat spadła o mniej więcej jedną trzecią.
🏡 Ogród przyjazny jeżom
- 🍁 Zostaw w kącie stertę liści i gałęzi. To naturalna sypialnia na zimę i stołówka pełna owadów.
- 🔥 Nie pal liści i zawsze przerzuć stos gałęzi przed rozpaleniem ogniska. Jeże bardzo często śpią właśnie w takich kupkach.
- 🕳️ Zrób w płocie otwór o boku około 13 centymetrów. Jeż przechodzi w nocy nawet kilka kilometrów i potrzebuje przejść między ogrodami.
- 🤖 Nie puszczaj robota koszącego po zmroku. Kosiarki automatyczne pracujące nocą ranią i zabijają jeże, które przy zagrożeniu zwijają się w kulkę zamiast uciekać.
- 🐌 Zrezygnuj z granulek na ślimaki i trutek. Jeż zjada zatrute ślimaki i sam się truje.
- 🏊 Zabezpiecz oczko wodne i baseny deską albo kamieniami, po których jeż może się wydostać.
Dobrym pomysłem jest też zostawienie fragmentu ogrodu bardziej dzikiego. Łąka kwietna czy niekoszony pas trawy to raj dla owadów, którymi jeże się żywią. Wyjaśnialiśmy to dokładniej w tekście o tym, czym zastąpić klasyczny trawnik i co zyskuje na tym przyroda.
❓ Najczęstsze pytania
Ile powinien ważyć jeż przed zimą?
Żeby przeżyć sen zimowy, jeż jesienią powinien ważyć co najmniej 600 do 700 gramów. Część ośrodków rehabilitacji podaje bezpieczny próg 750 gramów. Młode jeże z późnych miotów często nie zdążą osiągnąć tej wagi.
Czy można dać jeżowi mleko?
Nie. Dorosłe jeże nie trawią laktozy, a mleko wywołuje u nich biegunkę i odwodnienie. Zamiast mleka wystaw płytką miseczkę wody i mięsną karmę dla kotów bez zbóż.
Kiedy jeże zapadają w sen zimowy?
Jeże zapadają w sen zimowy zwykle w listopadzie, gdy temperatura spada i brakuje owadów. Budzą się w marcu lub kwietniu. W czasie hibernacji co kilka dni na krótko się wybudzają.
Co zrobić, gdy widzę jeża w dzień?
Jeż to zwierzę nocne, więc widok jeża w dzień, zwłaszcza chodzącego chwiejnie, leżącego na boku albo bardzo małego, zwykle oznacza kłopoty. Włóż go w rękawicach do kartonu z ręcznikiem i skontaktuj się z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt, weterynarzem albo strażą gminną.
Czy jeż jest pod ochroną?
Tak. Oba gatunki jeży żyjące w Polsce, jeż wschodni i jeż zachodni, są objęte ochroną gatunkową częściową. Nie wolno ich łapać ani przetrzymywać, ale można zabrać chore lub ranne zwierzę, żeby przekazać je do ośrodka rehabilitacji.
Jeśli w tym tygodniu usłyszysz w ogrodzie sapanie pod krzakiem, nie wynoś spodeczka mleka. Postaw wodę, garść kociej karmy i zostaw stertę liści w spokoju do wiosny. To wystarczy, żeby kolczasty sąsiad miał szansę obudzić się w marcu. 🍂
Źródła: IUCN, Europejska Czerwona Lista Ssaków, aktualizacja z października 2024 roku (Erinaceus europaeus); Lasy Państwowe, materiały o jeżach i ich zimowaniu; Open University, „Studying mammals: the insect hunters”; British Hedgehog Preservation Society, zalecenia dotyczące dokarmiania i pomocy jeżom; rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt; zalecenia polskich ośrodków rehabilitacji dzikich zwierząt.
