Marzena Lewicka
Wrzesień i październik to w świecie nietoperzy czas przenosin. Zwierzęta opuszczają letnie kryjówki i szukają miejsc, w których przetrwają zimę, a po drodze zatrzymują się w kwaterach przejściowych. Bywa, że taką kwaterą okazuje się klatka schodowa, szpara za okiennicą albo, najbardziej dramatycznie z perspektywy domowników, firana w salonie. 🦇
📌 W skrócie
- W Polsce stwierdzono około 25 gatunków nietoperzy i wszystkie objęte są ochroną ścisłą. Zabronione jest ich zabijanie, chwytanie, płoszenie i niszczenie kryjówek.
- Jesienią nietoperze migrują między letnimi i zimowymi schronieniami, dlatego pojawiają się na klatkach schodowych, strychach i w piwnicach.
- Podczas hibernacji tętno spada do kilku uderzeń na minutę, a temperatura ciała bywa zaledwie 1 do 2 stopni wyższa niż otoczenia.
- Obudzenie hibernującego nietoperza to strata cennego tłuszczu, którego może mu potem nie wystarczyć do wiosny.
- Jeśli nietoperz wleciał do mieszkania: zgaś światło i otwórz szeroko okno. Zwykle wylatuje sam.
- Nigdy nie bierz nietoperza w gołe ręce. Użyj rękawic i kartonika. Nie chodzi o agresję, a o ryzyko zakażenia przy ugryzieniu.
- Jedna karmiąca samica karlika potrafi zjeść w ciągu nocy około dwóch tysięcy komarów.
🍂 Dlaczego właśnie teraz wlatują do budynków
Nietoperze nie mają jednej kryjówki na cały rok. Wykorzystują ich kilka i każda ma inną funkcję. Latem samice tworzą kolonie rozrodcze w ciepłych miejscach, na przykład pod dachami, za okładzinami elewacji czy w szczelinach bloków. Zimą potrzebują czegoś dokładnie przeciwnego: miejsca chłodnego, ale bez mrozu, o wysokiej wilgotności i stabilnej temperaturze.
Między jednym a drugim jest jesień, a wraz z nią okres przelotów i godów. Zwierzęta krążą wtedy po okolicy, sprawdzając potencjalne zimowiska i zatrzymując się w przypadkowych zakamarkach. Stąd nagły wzrost liczby spotkań z człowiekiem. Nietoperz na klatce schodowej w październiku nie jest chory ani zagubiony, po prostu podróżuje.
⚠️ Ogrzewana piwnica to pułapka
Nietoperz, który wybrał na zimowisko ciepłą piwnicę, kotłownię albo klatkę schodową ogrzewanego budynku, ma realny problem. Temperatura jest tam zbyt wysoka, żeby hibernacja przebiegła prawidłowo. Zwierzę wybudza się, traci zapasy tłuszczu i nie ma czym ich uzupełnić, bo owadów już nie ma. Taki nietoperz potrzebuje pomocy, w odróżnieniu od tego, który spokojnie wisi w chłodnej, nieogrzewanej piwnicy.
😴 Hibernacja, czyli oszczędzanie do granic możliwości
Nietoperze są owadożerne, a od listopada do marca owadów praktycznie nie ma. Nie migrują na południe jak ptaki, więc jedynym wyjściem jest wyłączenie organizmu na kilka miesięcy. I robią to w sposób znacznie bardziej radykalny niż większość ssaków.
Kluczowa konsekwencja jest taka: każde wybudzenie kosztuje. Podniesienie temperatury ciała z kilku stopni do poziomu umożliwiającego lot zużywa zapas, który miał wystarczyć na tygodnie. Wystarczy obecność ludzi, ciepło ciała, hałas albo światło latarki, żeby zwierzę się obudziło. Kilka takich pobudek w ciągu zimy potrafi przesądzić o tym, czy nietoperz dożyje wiosny.
To samo zjawisko, tylko w innej wersji, decyduje o losie jeży przygotowujących się do hibernacji, u których liczy się przede wszystkim jesienna waga.
🪟 Nietoperz wleciał do mieszkania. Instrukcja krok po kroku
To sytuacja, która wygląda dramatyczniej, niż jest. Nietoperz nie atakuje, nie wplątuje się celowo we włosy i nie próbuje zostać na stałe. Szuka wyjścia, a w zamkniętym pokoju robi to jedynym znanym mu sposobem, czyli okrążając pomieszczenie.
- Zamknij drzwi do pozostałych pomieszczeń. Ograniczasz w ten sposób obszar poszukiwań do jednego pokoju.
- Otwórz szeroko okno, najlepiej całą kwaterę, a nie uchył. Odsuń firanę i rolety, żeby droga była wolna.
- Zgaś światło i wyjdź z pokoju na kilkanaście minut. Nietoperz orientuje się echolokacją i w spokoju zwykle sam znajduje wyjście.
- Jeśli nie wyleciał, założ rękawice i nakryj go pudełkiem albo kartonikiem, podsuwając pod spód sztywną kartkę. Rób to delikatnie, uważając, by nie przytrzasnąć skrzydeł ani stóp.
- Wynieś pudełko na zewnątrz po zmroku i otwórz je w bezpiecznym, osłoniętym miejscu, najlepiej wysoko, na przykład na parapecie lub gałęzi. Nietoperze startują łatwiej z wysokości niż z ziemi.
🧤 Nigdy gołymi rękami
Nietoperze nie są agresywne, ale przestraszone zwierzę może ugryźć, a nietoperze należą do gatunków, u których teoretycznie możliwa jest wścieklizna. Ryzyko jest w Polsce niewielkie, jednak konsekwencje zakażenia poważne, dlatego zasada jest bezwyjątkowa: tylko w rękawicach i tylko przez pudełko. Jeśli doszło do ugryzienia lub zadrapania, umyj ranę wodą z mydłem i skontaktuj się z lekarzem. O tym, jak wygląda profilaktyka wścieklizny u dzikich zwierząt, pisaliśmy przy okazji szczepienia lisów.
Zobacz również:
🚫 Czego nie wolno robić
Tu zaczyna się część, która ma konsekwencje prawne. Wszystkie krajowe gatunki nietoperzy objęte są ochroną ścisłą, a to oznacza znacznie więcej niż zakaz zabijania.
- Nie wolno ich płoszyć i niepokoić, także w miejscach zimowania. Wejście z latarką do piwnicy, w której wiszą nietoperze, żeby je obejrzeć lub sfotografować, już podpada pod ten zakaz.
- Nie wolno niszczyć kryjówek. Zamurowanie szczelin w elewacji albo otworów wentylacyjnych w okresie, gdy przebywają tam nietoperze, jest naruszeniem przepisów. Ma to duże znaczenie przy termomodernizacji budynków.
- Nie wolno ich chwytać poza sytuacjami ratunkowymi, takimi jak wyniesienie zwierzęcia z ogrzewanego pomieszczenia.
- Nie wolno ich dokarmiać. Nietoperz je wyłącznie owady w locie. Podawanie mleka, chleba czy owoców szkodzi, a nie pomaga.
- Nie wolno ich usuwać środkami chemicznymi ani zamykać w kryjówce, licząc, że problem sam się rozwiąże.
Naruszenie zakazów wobec gatunków chronionych jest wykroczeniem, za które grozi grzywna, a w poważniejszych przypadkach sprawa może trafić do sądu. Jeśli w budynku planowany jest remont, a wiadomo, że bytują w nim nietoperze, konieczne jest uzgodnienie prac z regionalną dyrekcją ochrony środowiska.
💡 Kiedy szukać pomocy specjalisty: gdy nietoperz jest ranny, wyraźnie osłabiony, znaleziony na środku ulicy w środku dnia albo gdy w jednym miejscu jest ich kilkanaście. Wtedy warto skontaktować się z regionalną dyrekcją ochrony środowiska, ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt albo organizacją zajmującą się ochroną nietoperzy. Nie przechowuj zwierzęcia w domu dłużej niż to konieczne.
🦟 Dlaczego warto ich chcieć w okolicy
Nietoperze mają w Polsce fatalny wizerunek, zbudowany głównie na horrorach. Tymczasem to jedne z najskuteczniejszych naturalnych regulatorów liczby owadów, jakie mamy.
Karmiąca samica karlika, jednego z najmniejszych ssaków świata, potrafi zjeść w ciągu jednej nocy około dwóch tysięcy komarów. Większe gatunki, takie jak mroczek późny, polują na chrząszcze i muchy w parkach, ogrodach i na pastwiskach, w tym na szkodniki upraw. Kolonia zamieszkująca dach nie niszczy konstrukcji, nie gryzie kabli i nie zostawia po sobie nic poza guanem, które w dodatku jest dobrym nawozem.
Jeśli więc jesienią coś przemknie w okolicy latarni, to zwykle nie powód do niepokoju, a raczej dowód, że okolica ma sprawny ekosystem. Z podobną paniką spotykają się co roku pająki wchodzące jesienią do mieszkań, które również nie zasługują na złą reputację.
🏚️ Jak nie stracić lokatorów podczas remontu
To najczęstszy realny problem w polskich miastach. Ocieplanie bloków zamyka szczeliny, które od dekad służyły nietoperzom za schronienie. Kilka zasad, które pozwalają pogodzić remont z ochroną gatunkową:
❓ Najczęstsze pytania o nietoperze
Co zrobić, gdy nietoperz wleci do mieszkania?
Zamknij drzwi do pozostałych pomieszczeń, otwórz szeroko okno, odsuń firanę i zgaś światło, a następnie wyjdź z pokoju na kilkanaście minut. Nietoperz zwykle wylatuje sam. Jeśli tego nie zrobi, w rękawicach nakryj go pudełkiem, podsuń pod spód sztywną kartkę i wypuść po zmroku na zewnątrz, najlepiej z wysokości.
Czy nietoperze w Polsce są pod ochroną?
Tak, wszystkie krajowe gatunki nietoperzy objęte są ochroną ścisłą. Zabronione jest ich zabijanie, chwytanie, płoszenie i niepokojenie oraz niszczenie miejsc rozrodu i zimowania. Naruszenie tych zakazów jest wykroczeniem zagrożonym grzywną.
Dlaczego nie wolno budzić hibernującego nietoperza?
W hibernacji tętno nietoperza spada do kilku uderzeń na minutę, a temperatura ciała jest zaledwie 1 do 2 stopni wyższa od otoczenia. Podniesienie temperatury ciała do poziomu umożliwiającego lot zużywa duże ilości zgromadzonego tłuszczu, którego zwierzę nie ma czym uzupełnić. Kilka wybudzeń w ciągu zimy może oznaczać, że nietoperz nie dożyje wiosny.
Czy nietoperz może przenosić wściekliznę?
Nietoperze należą do gatunków, u których teoretycznie możliwe jest zakażenie wścieklizną, choć ryzyko w Polsce jest niewielkie. Z tego powodu nigdy nie należy brać nietoperza w gołe ręce. Zawsze używa się rękawic i pudełka. Po ewentualnym ugryzieniu lub zadrapaniu trzeba umyć ranę wodą z mydłem i skontaktować się z lekarzem.
Ile owadów zjada nietoperz?
Karmiąca samica karlika potrafi zjeść w ciągu jednej nocy około dwóch tysięcy komarów. Większe gatunki, takie jak mroczek późny, polują na chrząszcze i muchy w parkach, ogrodach i na pastwiskach, ograniczając liczbę uciążliwych owadów oraz szkodników upraw.
Czy nietoperze niszczą budynki?
Nie. Nietoperze nie gryzą kabli, nie budują gniazd i nie naruszają konstrukcji dachu. Korzystają wyłącznie z istniejących szczelin i pustek. Jedynym śladem ich obecności jest guano, które jest wartościowym nawozem.
Czy nietoperza trzeba dokarmiać?
Nie. Nietoperze żywią się wyłącznie owadami chwytanymi w locie. Podawanie mleka, chleba czy owoców im szkodzi. Zwierzę osłabione lub ranne wymaga pomocy ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt, a nie karmienia w domu.
Nietoperz na klatce schodowej w październiku to nie znak nieszczęścia, tylko podróżny w połowie drogi. Wystarczy otwarte okno i zgaszone światło, żeby mu w tym nie przeszkodzić. 🦇
Artykuł ma charakter informacyjny. Źródła: materiały Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska i regionalnych dyrekcji ochrony środowiska dotyczące nietoperzy, serwis Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody Salamandra o zimowaniu nietoperzy, materiały Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Nietoperzy, publikacje Lasów Państwowych o jesiennych wędrówkach nietoperzy, ustawa o ochronie przyrody. Zdjęcie: mroczek późny, Wikimedia Commons. Stan na 27 września 2026 r.
