Marzena Lewicka
We wrześniu i październiku wiewiórka w parku zachowuje się jak ktoś, kto się spóźnia. Biegnie kilka metrów, zatrzymuje się, kopie łapami w ziemi, wpycha coś do dołka, przyklepuje nosem i rusza dalej. Ten sam manewr powtarza kilkadziesiąt razy dziennie. To nie bezładna krzątanina, tylko jeden z najbardziej dopracowanych systemów zaopatrzenia w całej europejskiej przyrodzie. A jego najciekawszą cechą jest to, że musi zawodzić, żeby las mógł się odnawiać. 🌰
📌 W skrócie
- Wiewiórka nie zapada w sen zimowy. Pozostaje aktywna przez cały rok, choć w mroźne dni potrafi nie opuszczać gniazda nawet przez kilka dób.
- Stosuje strategię rozproszonego magazynowania: zamiast jednej spiżarni tworzy setki małych skrytek na całym swoim terytorium.
- Jedno zwierzę gromadzi jesienią nawet do 3 kg nasion, orzechów i żołędzi, co starcza mniej więcej na 2 do 3 miesięcy.
- Skrytek szuka pamięcią przestrzenną i węchem. Gatunki magazynujące w ten sposób mają większy hipokamp niż te ze wspólną spiżarnią.
- Zapomniane nasiona kiełkują, dzięki czemu wiewiórki są jednym z ważniejszych roznosicieli dębów i leszczyn.
- W Polsce wiewiórka pospolita jest objęta częściową ochroną gatunkową.
- Najgroźniejsze w dokarmianiu są orzeszki ziemne, migdały oraz wszystko, co solone, prażone i słodkie.
🐿️ Czy wiewiórka zapada w sen zimowy?
To chyba najczęstsze nieporozumienie dotyczące tego zwierzęcia. Wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris) nie hibernuje. Nie robi tego ani przez jeden dzień. Jej temperatura ciała, tętno i metabolizm nie spadają tak, jak dzieje się to u jeży, nietoperzy czy susłów. Zimą wiewiórka po prostu ogranicza aktywność i przesypia więcej godzin, ale nadal regularnie wychodzi po jedzenie.
Typowy zimowy dzień wygląda tak: zwierzę opuszcza gniazdo na kilka godzin, zwykle rano, odwiedza kilka skrytek, zjada zapas na miejscu lub zabiera go ze sobą, a po południu wraca. Przy silnym mrozie, opadach albo wietrze potrafi zostać w gnieździe przez kilka kolejnych dni, żywiąc się tym, co zgromadziło w pobliżu.
Właśnie dlatego jesienne przygotowania mają dla niej charakter życia albo śmierci. Zwierzę, które hibernuje, potrzebuje przede wszystkim tłuszczu zapasowego we własnym ciele. Wiewiórka potrzebuje działającej sieci magazynów w terenie, bo przez całą zimę będzie z niej korzystać na bieżąco. To zupełnie inna logika przetrwania niż u nietoperzy, które jesienią szukają miejsca na hibernację.
🌰 Setki skrytek zamiast jednej spiżarni
Gryzonie magazynujące pokarm dzielą się na dwie szkoły. Jedne, jak myszy leśne, znoszą wszystko do jednej dużej spiżarni. Drugie, w tym wiewiórki, stosują strategię nazywaną rozproszonym magazynowaniem (po angielsku scatter hoarding). Oznacza ona chowanie pojedynczych nasion w bardzo wielu miejscach, zwykle płytko pod ziemią, w szczelinach kory, pod mchem albo w dziuplach.
Ta metoda wygląda na nieefektywną, ale ma jedną przewagę, która przeważa nad wszystkim: nie da się jej okraść w całości. Sójka, kuna czy inna wiewiórka mogą znaleźć kilka skrytek, ale nigdy nie odbiorą całego zapasu naraz. Zwierzę, które trzyma wszystko w jednym miejscu, po jednym włamaniu traci dorobek całej jesieni.
Skala przedsięwzięcia robi wrażenie. Badania prowadzone w Wielkiej Brytanii wykazały, że pojedyncza wiewiórka potrafi zgromadzić zapas wystarczający na około 2 do 3 miesięcy, a łączna masa schowanych nasion, orzechów i żołędzi sięga nawet 3 kilogramów. Przy masie ciała rzędu 300 gramów oznacza to zapas dziesięciokrotnie cięższy od samego zwierzęcia.
🧠 Jak wiewiórka odnajduje własne skrytki
Popularne przekonanie mówi, że wiewiórka po prostu zapomina, gdzie schowała orzechy, i trafia na nie przypadkiem. To znaczne uproszczenie. Głównym narzędziem jest pamięć przestrzenna, czyli zapamiętywanie układu punktów orientacyjnych w terenie: konkretnego drzewa, kamienia, pnia, korzenia. Węch pełni rolę pomocniczą i sprawdza się na krótkim dystansie, zwłaszcza przy wilgotnej ziemi. Przy grubej warstwie zmrożonego śniegu jego skuteczność mocno spada.
Wiewiórki idą jeszcze dalej. Obserwacje wskazują, że porządkują zapasy według rodzaju, gromadząc podobne nasiona w podobnych rejonach terytorium, co przypomina układanie zakupów na półkach. Taka organizacja znacząco ułatwia późniejsze wyszukiwanie. Opisano też zachowania, które trudno nazwać inaczej niż podstępem: obserwowana przez potencjalnego złodzieja wiewiórka potrafi odegrać całą scenę zakopywania pustego dołka, po czym odejść i schować orzech gdzie indziej.
🌳 Dlaczego to ważne dla lasu: mimo dobrej pamięci część skrytek pozostaje nieodnaleziona. Wiewiórka ginie, przenosi się na inne terytorium albo po prostu nie zdąży wrócić do wszystkich miejsc przed wiosną. Nasiona zakopane płytko w wilgotnej ziemi kiełkują wtedy w idealnych warunkach, z dala od drzewa macierzystego. Dzięki temu wiewiórki i sójki należą do najskuteczniejszych roznosicieli dębów, buków i leszczyn. Las w dużej mierze rośnie z zapasów, po które nikt nie wrócił.
🏠 Gdzie mieszka i jak spędza zimę
Wiewiórka buduje kuliste gniazdo, nazywane kolibą, zwykle w rozwidleniu gałęzi wysoko nad ziemią. Konstrukcja z gałązek, mchu, trawy i liści ma podwójne ściany i pojedyncze wejście od dołu, dzięki czemu zatrzymuje ciepło nawet przy dużym mrozie. Zwierzę ma najczęściej kilka gniazd naraz i przenosi się między nimi, co pozwala uciec przed pasożytami i drapieżnikiem.
Chętnie zajmuje też dziuple, a w mroźne noce zdarza się, że kilka osobników śpi razem, dzieląc się ciepłem. To rzadki przykład tolerancji u zwierzęcia, które przez resztę roku jest zdecydowanie samotnikiem.
Jesienią wiewiórka zmienia futro na gęstsze i ciemniejsze, a na uszach wyrastają jej charakterystyczne pędzelki, które znikną dopiero późną wiosną. Ubarwienie w Polsce bywa bardzo różne, od rudego przez brunatne po niemal czarne, i nie ma nic wspólnego z gatunkiem. To wciąż ta sama wiewiórka pospolita.
Zobacz również:
🚫 Czym nie wolno dokarmiać wiewiórek
Dokarmianie wiewiórek jest popularne i w mroźne zimy potrafi realnie pomóc, ale kilka produktów wyrządza więcej szkody niż jakikolwiek brak pokarmu. Problem polega na tym, że akurat te najbardziej szkodliwe są też najczęściej podawane.
Czego nigdy nie podawać
⛔ Lista zakazana
- Orzeszki ziemne (fistaszki). Najpowszechniejszy błąd. Są znacznie miększe od naturalnego pokarmu, przez co zwierzę nie ściera zębów i nie używa mięśni szczęk tak, jak powinno. Przy stałym karmieniu prowadzi to do zmian w budowie czaszki. Wersje solone i prażone dodatkowo obciążają nerki i grożą odwodnieniem.
- Migdały. Część odmian zawiera związki uwalniające cyjanowodór. Ryzyko jest realne, a korzyści żadne.
- Wszystko solone i prażone. Sól jest dla małego gryzonia wyjątkowo obciążająca, a dzikie zwierzę nie ma jak jej zrównoważyć zwiększoną ilością wody.
- Słodycze, czekolada, ciastka, pieczywo. Wysoka zawartość cukru i tłuszczów przetworzonych rozregulowuje układ trawienny, a czekolada jest dla wielu zwierząt wprost toksyczna.
- Resztki z obiadu i dania przyprawione. Przyprawy, tłuszcz i konserwanty nie mają żadnego odpowiednika w naturalnej diecie.
✅ Czym można dokarmiać i kiedy ma to sens
Zasada jest prosta: podajemy to, co zwierzę znalazłoby samo, w postaci możliwie nieprzetworzonej.
- Orzechy laskowe i włoskie w łupinach, niesolone i nieprażone. Łupina to dodatkowa zaleta, bo wymusza pracę zębów.
- Żołędzie, bukiew, nasiona buka i grabu.
- Nasiona słonecznika i dyni, surowe i bez soli.
- Orzechy włoskie w kawałkach, jeśli podajemy dla młodych osobników.
- Kawałek jabłka, marchewki lub gruszki jako dodatek, w niewielkiej ilości.
- Dostęp do niezamarzniętej wody, o którym prawie nikt nie pamięta, a zimą bywa cenniejszy niż jedzenie.
Pokarm najlepiej wykładać w karmniku zamontowanym na drzewie lub na płaskim podwyższeniu, regularnie czyszczonym. Higiena jest tu równie ważna jak w przypadku karmników dla ptaków, o czym piszemy szerzej w tekście o dokarmianiu ptaków jesienią. Zanieczyszczone resztkami i odchodami miejsce karmienia zamienia się w punkt przenoszenia chorób.
⚠️ Wiewiórka jest pod ochroną
W Polsce wiewiórka pospolita objęta jest częściową ochroną gatunkową. Oznacza to zakaz umyślnego zabijania, chwytania, przetrzymywania oraz niszczenia gniazd i siedlisk. Znalezionego młodego zwierzęcia nie zabieramy do domu na własną rękę. Jeśli jest ewidentnie osłabione, ranne lub osierocone, należy skontaktować się z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt albo ze strażą miejską. Zdrowa, samodzielnie poruszająca się wiewiórka nie potrzebuje żadnej pomocy, nawet jeśli wygląda na małą.
🍂 Jak pomóc wiewiórkom bez dokarmiania
Najskuteczniejsza pomoc nie polega na wykładaniu jedzenia, tylko na niezabieraniu tego, co zwierzęta mają.
- Zostaw część liści i gałęzi. Warstwa ściółki ułatwia zakopywanie zapasów i chroni je przed przemarznięciem. O tym, gdzie warto grabić, a gdzie lepiej odpuścić, piszemy w artykule o tym, czy grabić liście jesienią.
- Nie wycinaj starych drzew z dziuplami, jeśli nie zagrażają bezpieczeństwu. To gotowe schronienia.
- Posadź leszczynę, dąb lub buk. Kilka lat i masz naturalną stołówkę bez żadnego karmnika.
- Zadbaj o bezpieczeństwo w ruchu. Jesienią wiewiórki przemieszczają się znacznie więcej niż zwykle i częściej wychodzą na drogi.
- Pilnuj kotów wychodzących w okresie największej aktywności zwierząt, czyli wczesnym rankiem i przed zmierzchem.
❓ Najczęstsze pytania o wiewiórki
Czy wiewiórka zapada w sen zimowy?
Nie. Wiewiorka pospolita pozostaje aktywna przez caly rok. Zima ogranicza aktywnosc i wychodzi z gniazda zwykle na kilka godzin dziennie, a przy silnym mrozie potrafi zostac w srodku przez kilka dob, korzystajac z zapasow zgromadzonych jesienia.
Ile zapasów gromadzi jedna wiewiórka?
Badania wskazuja na nawet okolo 3 kilogramow orzechow, zoledzi i nasion, co wystarcza mniej wiecej na 2 do 3 miesiecy. Zapas nie lezy w jednym miejscu, tylko jest rozproszony w setkach malych skrytek na calym terytorium zwierzecia.
Czy wiewiórka pamięta, gdzie schowała orzechy?
W duzej mierze tak. Kieruje sie przede wszystkim pamiecia przestrzenna, wspierana wechem na krotkim dystansie. Czesc skrytek mimo to pozostaje nieodnaleziona i wlasnie z tych nasion wyrastaja nowe drzewa.
Dlaczego nie wolno karmić wiewiórek orzeszkami ziemnymi?
Orzeszki ziemne sa duzo mieksze od naturalnego pokarmu, wiec przy stalym karmieniu zwierze nie sciera prawidlowo zebow, co prowadzi do zmian w budowie czaszki. Wersje solone i prazone dodatkowo obciazaja nerki i groza odwodnieniem.
Czy wiewiórka w Polsce jest pod ochroną?
Tak, wiewiorka pospolita objeta jest czesciowa ochrona gatunkowa. Zabronione jest umyslne zabijanie, chwytanie i przetrzymywanie tych zwierzat, a takze niszczenie ich gniazd i siedlisk.
Co zrobić, gdy znajdę małą wiewiórkę?
Zdrowe, sprawnie poruszajace sie mlode nie potrzebuje pomocy i nie nalezy go zabierac. Jesli zwierze jest ranne, wyziebione albo ewidentnie oslabione, trzeba skontaktowac sie z osrodkiem rehabilitacji dzikich zwierzat lub ze straza miejska, a nie probowac opiekowac sie nim samodzielnie.
Jesienna krzątanina wiewiórki wygląda na chaos, a jest precyzyjnym planem na najtrudniejsze miesiące. Najpiękniejsze jest w nim to, że działa najlepiej wtedy, gdy zawiedzie, bo z każdej zapomnianej skrytki może wyrosnąć drzewo. 🌳
Artykuł ma charakter popularnonaukowy. Źródła: opracowania dotyczące biologii Sciurus vulgaris, badania nad rozproszonym magazynowaniem pokarmu i pamięcią przestrzenną gryzoni, polskie przepisy o ochronie gatunkowej zwierząt. Ostatnia aktualizacja: 19 września 2026.
