Redakcja Sztosowe
Rośliny trujące w Polsce to kilkadziesiąt gatunków, a co najmniej osiem z nich może zagrażać życiu: barszcz Sosnowskiego, tojad mocny, szalej jadowity, pokrzyk wilcza jagoda, ciemiężyca biała, jaskier jadowity, kielisznik zaroślowy i szelężnik większy. Najgroźniejsze są tojad (dawka śmiertelna akonityny to 2 do 6 mg) i wilcza jagoda (dla dziecka wystarczą 3 do 4 jagody). Ośrodki toksykologiczne w Polsce odnotowują co roku kilkaset zatruć roślinami, głównie u dzieci do 5 lat, które zjadają kolorowe owoce. Poniżej znajdziesz opis każdej rośliny, miejsca występowania, objawy zatrucia, pierwszą pomoc i tabelę porównawczą.
Podstawowa zasada w terenie jest prosta: nie zrywaj, nie wąchaj i nie jedz roślin, których nie znasz, a dzieciom tłumacz, że owoce z krzewów w lesie i parku nie są do jedzenia. W razie podejrzenia zatrucia zadzwoń pod numer 112 lub do najbliższego ośrodka toksykologicznego (numery działają całą dobę).
Aplikacje do rozpoznawania roślin pomagają, ale nie dają stuprocentowej pewności, szczególnie w przypadku roślin z rodziny selerowatych (szalej, szczwół, barszcz), które łatwo pomylić z jadalnymi. W razie wątpliwości traktuj roślinę jako trującą.
Lista obejmuje gatunki dziko rosnące, które najczęściej powodują zatrucia i poparzenia w Polsce. Osobnym tematem są trujące potrawy i produkty spożywcze oraz zatrucia grzybami, które opisujemy w innych tekstach.
1. Barszcz Sosnowskiego
Barszcz Sosnowskiego to gatunek inwazyjny sprowadzony z Kaukazu w latach 50. XX wieku jako roślina pastewna. Dorasta do 3 do 4 metrów, ma grube, czerwono plamkowane łodygi i białe kwiatostany o średnicy do 50 cm. Występuje w całej Polsce, najczęściej na nieużytkach, wzdłuż rzek, rowów i dróg, szczególnie na Podkarpaciu, Podlasiu, w Małopolsce i na Pomorzu.
Barszcz nie truje po zjedzeniu, lecz parzy przez skórę. Jego sok zawiera furanokumaryny, które pod wpływem promieniowania UV wywołują ciężkie poparzenia fototoksyczne. Pierwsze objawy (zaczerwienienie, pieczenie) pojawiają się po 30 minutach do kilku godzin, a pęcherze po 24 do 48 godzinach. Poparzona skóra może pozostać nadwrażliwa na słońce i przebarwiona przez miesiące, a nawet lata.
Po kontakcie natychmiast umyj skórę wodą z mydłem, osłoń ją przed słońcem na co najmniej 48 godzin i w razie pęcherzy zgłoś się do lekarza. Kontakt soku z oczami grozi uszkodzeniem rogówki. Barszcz jest najgroźniejszy w upalne, słoneczne dni od czerwca do września, gdy wydziela najwięcej soku i olejków.
Zwalczanie barszczu należy do gmin; stanowiska można zgłaszać do urzędu gminy lub przez aplikacje mapujące gatunki inwazyjne. Furanokumaryny mają udokumentowane działanie fotomutagenne, dlatego powtarzających się poparzeń nie wolno lekceważyć.
2. Tojad mocny: najbardziej trująca roślina Polski
Tojad mocny rośnie dziko w Tatrach, Karkonoszach, Sudetach i Beskidach, a jego odmiany ogrodowe są popularne na rabatach w całym kraju. Ma ciemnofioletowe kwiaty w kształcie hełmu zebrane w okazałe kwiatostany, przez co bywa mylony z ozdobnymi roślinami bezpiecznymi dla dzieci.
Cała roślina, a zwłaszcza korzeń, zawiera akonitynę, jedną z najsilniejszych toksyn roślinnych. Dawka śmiertelna dla dorosłego to 2 do 6 mg, czyli kilka gramów korzenia. Akonityna wnika również przez uszkodzoną skórę i błony śluzowe, dlatego tojad przycina się w rękawicach.
Objawy pojawiają się po 10 do 60 minutach: mrowienie i pieczenie w ustach, drętwienie twarzy i kończyn, nudności, wymioty, ból brzucha, pocenie się, zaburzenia rytmu serca i spadek ciśnienia. Zgon następuje z powodu arytmii lub porażenia mięśni oddechowych, często w ciągu kilku godzin.
Nie ma swoistej odtrutki, dlatego liczy się czas: natychmiastowe wezwanie pogotowia i leczenie objawowe na oddziale intensywnej terapii. Tojadu nie należy sadzić w ogrodach, do których mają dostęp małe dzieci.
3. Szalej jadowity: postrach jezior i bagien
Szalej jadowity rośnie na brzegach jezior, stawów, rowów i na torfowiskach w całej Polsce. Najwięcej toksyny, cykutoksyny, zawiera kłącze, które ma charakterystyczne komory wewnątrz i pachnie selerem lub pietruszką, przez co bywa mylone z jadalnymi korzeniami.
Cykutoksyna działa na ośrodkowy układ nerwowy: już po 15 do 60 minutach pojawiają się ślinotok, nudności, wymioty, silne bóle brzucha, a następnie gwałtowne drgawki, utrata przytomności i zaburzenia oddychania. Śmiertelna może być już porcja kilku gramów kłącza. Ciekawostka: cykuta, którą otruto Sokratesa, to najprawdopodobniej nie szalej, lecz jego krewniak, szczwół plamisty, również występujący w Polsce i równie niebezpieczny.
4. Kielisznik zaroślowy
Kielisznik zaroślowy to pnąca roślina z białymi, lejkowatymi kwiatami o średnicy 4 do 6 cm, pospolita w całej Polsce: w ogrodach, parkach, na płotach i w zaroślach nad rzekami. Kwiaty są efektowne i chętnie zrywane przez dzieci, a łodygi oplatają inne rośliny jak powój.
Cała roślina, zwłaszcza kłącze i mleczny sok, zawiera glikozydy żywicowe o silnym działaniu przeczyszczającym. Zjedzenie kilku liści lub kwiatów powoduje u dziecka bóle brzucha, wymioty i biegunkę, a kontakt soku z oczami lub skórą prowadzi do podrażnienia. Zatrucia śmiertelne praktycznie nie występują, ale u małych dzieci odwodnienie po biegunce wymaga kontroli lekarskiej.
5. Pokrzyk wilcza jagoda
Pokrzyk wilcza jagoda rośnie w lasach liściastych i na ich obrzeżach, głównie na południu Polski (Karpaty, Sudety, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska). Jego czarne, lśniące, słodkie w smaku jagody wielkości wiśni zawierają atropinę, hioscyjaminę i skopolaminę. To właśnie słodki smak sprawia, że dzieci zjadają ich kilka naraz.
Dla dziecka niebezpieczne mogą być już 3 do 4 jagody, dla dorosłego 10 do 20. Objawy pojawiają się po 30 do 60 minutach: suchość w ustach, zaczerwienienie twarzy, silnie rozszerzone źrenice i światłowstręt, przyspieszone tętno, gorączka, pobudzenie, halucynacje i majaczenie, a w ciężkich przypadkach śpiączka i zatrzymanie oddechu.
Zatrucie atropiną ma odtrutkę (fizostygminę), ale musi być podana w szpitalu. Po zjedzeniu jagód przez dziecko nie czekaj na objawy, lecz od razu wezwij pomoc i, jeśli to możliwe, zabierz ze sobą fragment rośliny do identyfikacji. Co robić w pierwszych minutach, opisujemy w poradniku o zatruciu u dziecka.
6. Szelężnik większy
Szelężnik większy to półpasożyt łąkowy z żółtymi kwiatami, pospolity na łąkach, polanach i przydrożach w całej Polsce od maja do sierpnia. Wygląda jak niegroźny polny kwiat i często trafia do bukietów zbieranych przez dzieci.
Zawiera aukubinę, glikozyd irydoidowy, który w małych dawkach ma działanie przeciwbakteryjne, ale w większych ilościach drażni przewód pokarmowy i może działać toksycznie na nerki i układ nerwowy. Zatrucia u ludzi są rzadkie, natomiast nasiona szelężnika w sianie i paszy bywają groźne dla koni i bydła. Dzieci po zjedzeniu kwiatów mogą mieć nudności i biegunkę.
7. Jaskier: urokliwy i niepozorny, a jednak niebezpieczny
W Polsce rośnie ponad 20 gatunków jaskrów, a wszystkie zawierają ranunkulinę, która po uszkodzeniu tkanek przechodzi w drażniącą protoanemoninę. Sok świeżych jaskrów powoduje zaczerwienienie, pieczenie i pęcherze na skórze, a kontakt z błonami śluzowymi silny ból i obrzęk.
Najbardziej toksyczny jest jaskier jadowity, rosnący na podmokłych łąkach i brzegach wód. Zjedzenie większej ilości powoduje wymioty, biegunkę, zawroty głowy i zaburzenia rytmu serca. Dobra wiadomość: protoanemonina rozkłada się podczas suszenia, więc jaskry w sianie są już nieszkodliwe. Nie dotyczy to świeżych bukietów w domu, które dzieci mogą wkładać do ust.
8. Ciemiężyca biała
Ciemiężyca biała to okazała bylina (do 1,5 m) z dużymi, pofałdowanymi liśćmi, rosnąca na górskich łąkach i halach w Tatrach, Bieszczadach, Sudetach i na Babiej Górze. Wiosną jej młode liście są mylone z liśćmi goryczki żółtej, z której na południu Europy robi się nalewki, co jest częstą przyczyną zatruć.
Zawiera alkaloidy steroidowe (protoweratrynę, jerwinę), a 1 do 2 g korzenia może zabić dorosłego człowieka. Objawy pojawiają się po 30 minutach do 2 godzin: pieczenie w ustach, ślinotok, gwałtowne wymioty, bardzo wolne tętno, spadek ciśnienia, zaburzenia widzenia i oddychania.
Leczenie polega na podaniu atropiny i monitorowaniu pracy serca w szpitalu. Na górskich szlakach nie zbieraj i nie żuj żadnych liści, nawet jeśli wyglądają jak znane zioła.
Rośliny trujące w Polsce: tabela porównawcza
Pierwsza pomoc przy zatruciu rośliną
- Zadzwoń pod 112 lub do ośrodka toksykologicznego i podaj, co i ile zostało zjedzone oraz kiedy. Nie czekaj na objawy, bo przy tojadzie, szaleju i ciemiężycy liczą się minuty.
- Usuń resztki rośliny z ust i zabezpiecz fragment rośliny lub zrób jej zdjęcie do identyfikacji.
- Nie wywołuj wymiotów na własną rękę, zwłaszcza u dziecka, przy drgawkach lub zaburzeniach świadomości; grozi to zachłyśnięciem.
- Nie podawaj mleka ani alkoholu. Jeśli poszkodowany jest przytomny, może wypić niewielką ilość wody. Węgiel aktywowany podaje się tylko po konsultacji z lekarzem lub toksykologiem.
- Przy kontakcie ze skórą (barszcz, jaskier) zmyj sok dużą ilością wody z mydłem, osłoń miejsce przed słońcem i nie przekłuwaj pęcherzy. Przy kontakcie z oczami płucz wodą przez 15 minut.
- Przy utracie przytomności ułóż poszkodowanego w pozycji bocznej, kontroluj oddech i bądź gotów do resuscytacji.
Ta sama zasada ostrożności dotyczy innych darów natury: zielonych ziemniaków z solaniną, surowej fasoli czy nieznanych grzybów zbieranych na grzybobraniu. Warto podzielić się tą wiedzą z bliskimi, szczególnie z rodzicami małych dzieci.
Najczęściej zadawane pytania
Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.
Jaka jest najbardziej trująca roślina w Polsce?
Tojad mocny. Zawarta w nim akonityna zabija już w dawce 2 do 6 mg, co odpowiada kilku gramom korzenia, i wnika także przez uszkodzoną skórę. Na drugim miejscu są szalej jadowity (cykutoksyna) i ciemiężyca biała (1 do 2 g korzenia), a wśród roślin z owocami pokrzyk wilcza jagoda.
Jakie rośliny trujące w Polsce są najgroźniejsze dla dzieci?
Te z atrakcyjnymi owocami: pokrzyk wilcza jagoda (3 do 4 jagody), cis (czerwone osnówki są jadalne, ale nasiona i igły trujące), konwalia, wawrzynek wilczełyko, ligustr i śnieguliczka. Zatrucia u dzieci do 5 lat stanowią większość zgłoszeń do ośrodków toksykologicznych dotyczących roślin, choć najczęściej mają łagodny przebieg.
Czy można umrzeć od dotknięcia barszczu Sosnowskiego?
Zgony są skrajnie rzadkie i dotyczą rozległych poparzeń z powikłaniami. Typowym skutkiem dotknięcia są bolesne pęcherze po 24 do 48 godzinach, blizny i przebarwienia utrzymujące się miesiącami. Groźny jest kontakt soku z oczami, który może uszkodzić rogówkę, oraz wdychanie olejków w upalny dzień, które podrażnia drogi oddechowe.
Co zrobić, gdy dziecko zjadło nieznaną roślinę?
Usuń resztki z ust, zabezpiecz fragment rośliny lub zrób zdjęcie i zadzwoń pod 112 albo do ośrodka toksykologicznego (działają całodobowo). Nie wywołuj wymiotów i nie podawaj mleka. Jeśli dziecko jest przytomne, może wypić trochę wody. Do szpitala jedź nawet przy braku objawów, bo przy wielu roślinach pojawiają się one dopiero po godzinie.
Czy rośliny trujące można mieć w ogrodzie?
Wiele popularnych roślin ozdobnych jest trujących: tojad, naparstnica, konwalia, cis, złotokap, oleander, rącznik. Jeśli w domu są małe dzieci lub zwierzęta, lepiej ich nie sadzić albo umieścić poza zasięgiem. Przy pielęgnacji używaj rękawic, a odcięte części wyrzucaj do odpadów zielonych, nie na kompost używany w warzywniku.
