Marzena Lewicka
Znasz ten wieczorny rytuał? Pies podchodzi do swojego posłania, staje na środku, robi jedno kółko, potem drugie, czasem trzecie. Do tego kilka energicznych pociągnięć łapą po kocu, jakby kopał dół w ogródku, poprawka, jeszcze jeden obrót i dopiero wtedy z głośnym westchnieniem opada w kłębek. Wygląda to zabawnie, trochę jak stary dziadek, który przed drzemką musi ułożyć poduszkę dokładnie po swojemu. Okazuje się jednak, że za tym kręceniem stoi kawał historii, trochę fizyki ciała, a nawet jeden prosty, ale bardzo sprytny eksperyment. A w kilku sytuacjach to samo kręcenie może być pierwszym sygnałem, że coś psa boli. 🐕
📌 W skrócie
- Kręcenie się przed snem to najpewniej pamiątka po dzikich przodkach, którzy udeptywali trawę, liście albo śnieg, żeby zrobić sobie legowisko.
- W teście psychologa Stanleya Corena z University of British Columbia psy na nierównym dywanie kręciły się prawie 3 razy częściej niż na gładkim (55% wobec 19%).
- Drapanie posłania pomaga ułożyć „gniazdo”, ochłodzić się albo ogrzać, a przy okazji może zostawiać zapach z łap.
- Niepokojące jest kręcenie długie, nerwowe i bez końca: może wskazywać na ból stawów, problemy z błędnikiem albo zaburzenia poznawcze u seniorów.
- Najprościej pomóc psu wygodnym, stabilnym posłaniem dopasowanym do jego wieku, wielkości i sposobu spania.
🐺 Dziedzictwo po wilkach: łóżko trzeba sobie najpierw zrobić
Zacznijmy od uczciwego wyznania nauki: nikt nie ma stuprocentowej pewności, dlaczego psy to robią. Sam Stanley Coren, psycholog i jeden z najbardziej znanych badaczy psiego zachowania, przyznał, że szukając w literaturze naukowej, nie znalazł żadnych badań poświęconych wprost temu kręceniu. Jedyne prace dotyczyły przypadków, w których nadmierne wirowanie jest objawem zaburzenia kompulsywnego.
Najpopularniejsza i najbardziej sensowna hipoteza mówi, że to zachowanie odziedziczone po dzikich przodkach. Weterynaryjna behawiorystka dr Karen Sueda z VCA West Los Angeles Animal Hospital tłumaczyła w serwisie Vetstreet, że przodkowie naszych psów spali na zewnątrz, bez ciepłego koca i bez dachu nad głową. Krążenie w miejscu pozwalało udeptać trawę, liście czy śnieg i zrobić sobie miękkie, w miarę płaskie legowisko, coś w rodzaju gniazda.
Przy okazji takie deptanie mogło przepędzić owady, małe gryzonie czy węże, a łapy wyczuwały kamienie, patyki i kolce, które lepiej usunąć przed snem. Dlaczego pies z kanapą i ortopedycznym materacem nadal to robi? Według dr Sueda zachowania przystosowawcze potrafią utrzymywać się długo po tym, jak przestały być potrzebne, jeśli nic nie działa przeciwko nim. Kręcenie nikomu nie szkodzi, więc ewolucja nie miała powodu go wymazać. Podobnie jest zresztą z innymi psimi nawykami, które wyglądają dziwnie w mieszkaniu, na przykład z tym, że pies na spacerze chętnie skubie trawę.
🔬 Eksperyment z dywanem: kiedy psy kręcą się częściej?
Coren, profesor emerytowany psychologii na University of British Columbia w Kanadzie, uznał, że zamiast spekulować, lepiej coś zmierzyć. Opisał swój test w styczniu 2016 roku na blogu „Canine Corner” w Psychology Today. Pomysł był prosty: skoro psy kręcą się, żeby wyrównać nierówne podłoże, to na gładkiej powierzchni powinny robić to rzadziej.
Badacze ustawili kojec o wymiarach mniej więcej metr na dwa metry. Raz wyłożono go płaskim, gęsto tkanym dywanem, a raz luźnym, kudłatym dywanem typu shaggy, celowo pozostawionym z fałdami i grudkami, żeby przypominał nierówny teren. Przebadano 62 psy, po 31 na każdej powierzchni. Właściciel wkładał psa do kojca, odchodził na drugi koniec sali i przez maksymalnie 15 minut czytał gazetę albo pił kawę, a obserwator notował, czy pies przed położeniem się zrobił pełny obrót.
Wyniki były wyraźne. Na gładkim dywanie co najmniej jedno pełne kółko zrobiło 19% psów, czyli mniej więcej co piąty. Na nierównym aż 55%, a więc ponad połowa. To prawie trzykrotnie częściej i według Corena różnica była istotna statystycznie. Więcej niż jeden obrót na gładkiej powierzchni wykonał tylko jeden pies, a na kudłatym dywanie 19% psów. Co ciekawe, część psów na nierównym podłożu dodatkowo grzebała i drapała łapami, czego na gładkim dywanie nie zaobserwowano ani razu.
🔎 Mała uwaga o tym badaniu
Warto pamiętać, że był to niewielki eksperyment opisany przez autora na blogu, a nie praca w recenzowanym czasopiśmie naukowym. Sam Coren podkreśla, że dane nie dowodzą, iż wygoda to jedyny powód kręcenia. Pokazują tylko, że jest jednym z nich, i to całkiem ważnym.
👃 Rozejrzeć się, powąchać, sprawdzić wiatr
Druga grupa hipotez dotyczy bezpieczeństwa. Sen to dla dzikiego zwierzęcia najbardziej bezbronny moment dnia. Obracając się w miejscu, pies może jeszcze raz omieść wzrokiem okolicę, sprawdzić, gdzie są członkowie stada, i upewnić się, że nic się nie czai. Do tego dochodzi zmysł, w którym psy biją nas na głowę: węch. Niektórzy badacze sugerują, że kilka obrotów pozwala ułożyć się nosem pod wiatr, tak by każdy niepokojący zapach dotarł do śpiącego jako pierwszy.
Brzmi to logicznie, zwłaszcza że wilki często układały się do snu o zmierzchu, kiedy psie oczy radzą sobie w półmroku lepiej od naszych. Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że ta hipoteza nie została sprawdzona w żadnym eksperymencie. Coren wymienia ją jako jedną z popularnych spekulacji, a jego test dotyczył wyłącznie wygody.
🌡️ Kłębek, czyli psi termostat
Kręcenie się często kończy się klasyczną pozycją „pączka”: pies zwija się w ciasny kłębek, czasem przykrywa nos ogonem. Taka pozycja zmniejsza powierzchnię ciała wystawioną na chłód, chroni brzuch i narządy wewnętrzne, a ciepłe powietrze z wydechu ogrzewa pyszczek. Nic dziwnego, że w zimne noce psy chętniej zwijają się w kulkę, a w upały rozkładają się na boku albo na plecach, z łapami w górze.
Z temperaturą wiąże się także drapanie. Dr Sueda zwraca uwagę, że w upale wykopanie dołka pozwalało dzikim psom dostać się do chłodniejszej ziemi, a w mrozie zagłębienie pomagało zatrzymać ciepło. Twój pies nie wykopie dziury w piance, ale odruch pozostał: przesuwa koc, robi z niego wał, zakopuje się albo odgarnia materiał, żeby położyć się na chłodniejszej warstwie.
🐾 Drapanie posłania i zapachowy podpis
Jest jeszcze jedna, bardziej „towarzyska” teoria. Psy mają gruczoły potowe w opuszkach łap, a skóra między palcami też wydziela substancje zapachowe. Drapanie podłoża bywa opisywane przez etologów jako złożony sygnał: zostawia ślad zapachowy z łap i widoczne ślady na ziemi. Najlepiej znamy to z zachowania po załatwieniu się, gdy pies energicznie rozgrzebuje trawę tylnymi łapami.
Czy to samo dzieje się, gdy pies drapie swój koc? Możliwe, że przy okazji zostawia na nim swój zapach i oznacza go jako „moje”. Uczciwie trzeba jednak dodać, że ten mechanizm u psów jest słabo zbadany, a większość obserwacji pochodzi z badań nad wilkami i kojotami. Bardziej udokumentowane jest to u kotów: one mają gruczoły zapachowe między opuszkami, a ugniatanie koca przed drzemką to sposób zostawienia swojego śladu. Koty, podobnie jak psy, potrafią też kręcić się przed położeniem, a gdy już się ułożą, często dorzucają do tego jeszcze charakterystyczne mruczenie.
⚠️ Kiedy kręcenie przestaje być urocze
Jedno, dwa, trzy kółka i spokojne położenie się to norma. Sygnałem ostrzegawczym jest sytuacja, w której pies kręci się długo, kładzie się i zaraz wstaje, znów krąży i nie może znaleźć sobie miejsca. Dr Sueda mówi wprost: jeśli pies wielokrotnie krąży i drapie, ale nie potrafi się wygodnie ułożyć, może mieć problem zdrowotny, na przykład zapalenie stawów albo kłopoty neurologiczne.
Ból stawów. Artroza, dysplazja stawów biodrowych czy problemy z kręgosłupem sprawiają, że samo położenie się boli. Weterynarze z sieci VCA wśród objawów zaostrzenia artrozy wymieniają m.in. to, że pies nie może się wygodnie ułożyć i ciągle zmienia pozycję, a także sztywność i niechęć do wchodzenia po schodach. Takie psy często długo „przymierzają się” do leżenia, bo szukają pozycji, która nie boli.
Zaburzenia przedsionkowe. Gdy szwankuje układ równowagi, pies może krążyć w ciasnych kółkach, przechylać głowę, zataczać się, a jego oczy wykonują charakterystyczne, rytmiczne ruchy zwane oczopląsem. U starszych psów często jest to tzw. idiopatyczny zespół przedsionkowy, który zwykle mija samoistnie, ale podobne objawy dają też infekcje ucha czy guzy, więc wizyta u lekarza jest konieczna.
Psia demencja (CCD). Zespół zaburzeń poznawczych to choroba starzejącego się mózgu, podobna do choroby Alzheimera u ludzi. Dr Gene Pavlovsky z Wydziału Weterynarii University of Illinois podaje, że według badań dotyczy od 45 do 67% psów powyżej 13. roku życia. Do typowych objawów należą zaburzenia rytmu snu i czuwania, dezorientacja, błądzenie po domu i powtarzalne czynności, takie jak chodzenie w kółko.
Kompulsywne gonienie ogona. To już nie kręcenie przed snem, ale warto je odróżnić. Fińscy naukowcy z Uniwersytetu Helsińskiego (Tiira i wsp., PLOS ONE, 2012) przebadali ankietowo 368 psów czterech ras: bulterierów, bulterierów miniaturowych, staffordshire bulterierów i owczarków niemieckich. U bulterierów i owczarków gonienie ogona zaczynało się zwykle między 3. a 6. miesiącem życia. Psy, które ganiały ogon, były bardziej nieśmiałe i wcześniej odłączono je od matki, a te dostające suplementy witaminowo-mineralne robiły to rzadziej.
⚠️ Kiedy od razu do weterynarza
Jeśli kręceniu w kółko towarzyszy przechylona głowa, oczopląs, utrata równowagi, wymioty, drgawki albo pies wydaje się zagubiony we własnym domu, nie czekaj. Te objawy mogą mieć wiele przyczyn, od ucha środkowego po choroby mózgu, i rozróżni je tylko lekarz. Pomaga nagranie zachowania telefonem i zanotowanie, kiedy się pojawia.
🛏️ Jakie posłanie wybrać, żeby pies szybciej zasypiał
Nie musisz oduczać psa kręcenia, bo to naturalne i nieszkodliwe. Możesz za to sprawić, że ułożenie się będzie dla niego łatwiejsze. Skoro eksperyment Corena sugeruje, że nierówne, miękkie podłoże zachęca do dłuższego „urządzania” legowiska, warto pomyśleć o tym przy wyborze posłania.
💡 Praktyczne porady
- Rozmiar: pies powinien móc zarówno zwinąć się w kłębek, jak i wyciągnąć się na boku. Za małe posłanie oznacza więcej kręcenia i szukania miejsca.
- Senior lub pies ze stawami: wybierz gruby, stabilny materac z pianki, najlepiej typu ortopedycznego, z niskim brzegiem, przez który łatwo przejść.
- „Zwijacze”: psy, które lubią spać w kulce, docenią okrągłe posłanie z wyższym rantem, o który mogą oprzeć głowę.
- „Kopacze”: dorzuć luźny koc, który pies może przesuwać i drapać do woli, zamiast niszczyć wypełnienie posłania.
- Gorąco i zimno: latem sprawdzi się chłodniejsza, płaska powierzchnia, zimą ciepłe miejsce z dala od przeciągów i zimnej podłogi.
- Stałe miejsce: posłanie w spokojnym kącie, z którego pies widzi domowników, daje mu poczucie bezpieczeństwa.
Jeśli Twój pies przez lata robił dwa kółka, a nagle zaczyna krążyć po dziesięć razy, kładzie się z wyraźnym wahaniem albo w nocy błąka się po mieszkaniu, potraktuj to jak wiadomość od niego. Psy rzadko pokazują ból wprost, a zmiana wieczornego rytuału bywa jednym z pierwszych sygnałów.
🐶 Zapamiętaj
Kręcenie się i drapanie posłania przed snem to najpewniej echo życia dzikich przodków: sposób na wygodne, bezpieczne i dobrze ogrzane legowisko. Jedyny eksperyment na ten temat pokazał, że psy robią to wyraźnie częściej na nierównym podłożu. Kilka obrotów to norma, ale długie, nerwowe krążenie, zwłaszcza u starszego psa, to powód do wizyty u weterynarza.
❓ Najczęstsze pytania
Dlaczego pies kręci się w kółko przed położeniem się spać?
Najczęściej to zachowanie odziedziczone po dzikich przodkach, którzy udeptywali trawę, liście lub śnieg, żeby zrobić sobie wygodne legowisko i wypłoszyć ewentualne owady czy gryzonie. Eksperyment Stanleya Corena pokazał, że na nierównym podłożu psy kręcą się prawie trzy razy częściej niż na gładkim.
Dlaczego pies drapie posłanie przed snem?
Drapanie pomaga ułożyć koc w wygodne „gniazdo”, a u dzikich psów służyło też do wykopania chłodniejszego dołka w upale lub ciepłego zagłębienia w mrozie. Możliwe, że przy okazji pies zostawia na posłaniu zapach z gruczołów w łapach, choć u psów ten mechanizm jest słabo zbadany.
Ile kółek przed położeniem się jest normalne?
Jedno, dwa lub trzy obroty i spokojne położenie się to norma. Niepokojące jest długie krążenie, ciągłe wstawanie i ponowne kręcenie, a także nagła zmiana nawyku, zwłaszcza u starszego psa.
Kiedy kręcenie się psa w kółko jest objawem choroby?
Gdy pies nie może się wygodnie ułożyć, jest sztywny, piszczy przy kładzeniu się albo kręci się także w ciągu dnia. Przyczyną może być ból stawów, dysplazja, zaburzenia przedsionkowe (przechylona głowa, oczopląs, zataczanie się) albo zespół zaburzeń poznawczych u seniorów. W takiej sytuacji trzeba skonsultować się z weterynarzem.
Jakie posłanie jest najlepsze dla psa, który dużo się kręci?
Posłanie powinno być na tyle duże, by pies mógł zwinąć się w kłębek i wyciągnąć na boku. Starszym psom i tym z problemami ze stawami służy gruby, stabilny materac z niskim brzegiem, a psom lubiącym kopać warto dać dodatkowy luźny koc.
Źródła: Stanley Coren, „Why Do Dogs Turn in Circles Before Lying Down?”, Psychology Today (Canine Corner), 27.01.2016; University of British Columbia, Department of Psychology, profil prof. Stanleya Corena; Denise Maher, „Why Does My Dog Walk in a Circle Before Lying Down?”, Vetstreet (wypowiedź dr Karen Sueda, DVM, VCA West Los Angeles Animal Hospital); VCA Animal Hospitals, „13 signs your dog’s arthritis is acting up” oraz „Vestibular Disease in Dogs”; University of Illinois College of Veterinary Medicine, „What to Know about Cognitive Decline in Older Dogs” (dr Gene Pavlovsky); Tiira K. i wsp., „Environmental Effects on Compulsive Tail Chasing in Dogs”, PLOS ONE, 2012; Pet Professional Guild, „Ground Scratching: Why Does My Dog Do It?”; PetMD, „Why Do Cats Knead?”. Zdjęcie: Stephen (stephenam) / Pexels.
