w , ,

Właściwości soli: co robi w organizmie i kiedy naprawdę pomaga

Łosoś peklowany w soli z koperkiem na desce, konserwujące właściwości soli

Najważniejsze właściwości soli wynikają z jej składu: to chlorek sodu, a sód i chlor regulują w organizmie ilość wody, ciśnienie krwi, pracę nerwów i mięśni oraz trawienie. Sól jodowana jest do tego głównym źródłem jodu dla tarczycy. Poza organizmem sól konserwuje żywność, a jej roztwory łagodzą katar i ból gardła. Dorosły potrzebuje jednak niewiele: około 2 g sodu dziennie, czyli 5 g soli.

Niżej rozkładamy te właściwości na części: co robi sód, co chlor, gdzie sól realnie pomaga, a gdzie jej działanie jest przereklamowane. Jeśli szukasz odpowiedzi, czy sól jest zdrowa i ile jej jeść, zajrzyj też do osobnego tekstu.

Właściwości soli w organizmie

W 1 g soli kuchennej jest około 0,4 g sodu i 0,6 g chloru. Oba pierwiastki są elektrolitami, czyli jonami, które przewodzą prąd w płynach ustrojowych.

Utrzymuje wodę i objętość krwi

Sód działa jak magnes na wodę. Tam, gdzie jest go więcej, przesuwa się płyn, dlatego jego stężenie decyduje o tym, ile wody jest we krwi, a ile w tkankach. Nerki pilnują, żeby sodu we krwi było od 135 do 145 mmol/l. Gdy jemy go za dużo, organizm zatrzymuje wodę, rośnie objętość krwi i ciśnienie. Stąd uczucie opuchnięcia po słonej kolacji.

Pozwala pracować nerwom i mięśniom

Każdy impuls nerwowy i każdy skurcz mięśnia, łącznie z sercem, powstaje dzięki temu, że jony sodu wpływają do komórki, a jony potasu z niej wychodzą. Bez odpowiedniego stężenia sodu sygnały z mózgu przestają płynąć prawidłowo, co widać przy hiponatremii: pojawia się ból głowy, splątanie, skurcze, a w ciężkich przypadkach drgawki.

Chlor jest potrzebny do trawienia

Ta właściwość soli jest najmniej znana. Komórki okładzinowe żołądka wytwarzają z jonów chloru kwas solny. To on trawi białka, uruchamia enzymy trawienne i zabija dużą część bakterii, które połykamy z jedzeniem. Chlorki pomagają też utrzymać właściwe pH krwi.

Pomaga wchłaniać wodę i glukozę

W jelicie cienkim sód i glukoza wchłaniają się razem, a za nimi idzie woda. Na tym mechanizmie opierają się doustne płyny nawadniające: płyn zalecany przez WHO zawiera 2,6 g chlorku sodu i 13,5 g glukozy na litr. Dlatego przy biegunce czy wymiotach lepiej nawadnia elektrolit z apteki niż sama woda. Kiedy i jak je pić, wyjaśniamy w tekście o tym, czy elektrolity można pić na noc.

Sól jodowana chroni tarczycę

Polska leży na terenie z naturalnym niedoborem jodu, dlatego od 1997 roku sól kuchenna jest obowiązkowo jodowana. Według rozporządzenia Ministra Zdrowia z 16 września 2010 roku dodaje się do niej 30 ±10 mg jodku potasu albo 39 ±13 mg jodanu potasu na kilogram soli. W obu przypadkach to około 23 mg czystego jodu na kilogram. Przed wprowadzeniem tego obowiązku wole tarczycowe było w Polsce powszechne, zwłaszcza na południu kraju.

Kryształy chlorku sodu w zbliżeniu, właściwości soli wynikają z sodu i chloru
Fot. Unsplash

Sól w liczbach: sód, chlor i jod

ParametrWartość
Sód w 1 g soliokoło 0,4 g
Chlor w 1 g soliokoło 0,6 g
Sód we krwi (norma)135 do 145 mmol/l
Ilość sodu bezpieczna i wystarczająca (EFSA)2 g dziennie, czyli 5 g soli
Górny limit soli (WHO)poniżej 5 g dziennie, około płaskiej łyżeczki
Utrata sodu z litrem potuzwykle od 0,5 do 2 g, zależnie od osoby
Jodowanie soli w Polsce30 ±10 mg KI lub 39 ±13 mg KIO3 na kg
Sól w doustnym płynie nawadniającym WHO2,6 g chlorku sodu na litr

Źródła: WHO, EFSA (2019), rozporządzenie Ministra Zdrowia z 16.09.2010 w sprawie substancji wzbogacających dodawanych do żywności.

Lecznicze i praktyczne właściwości soli

Płukanie gardła i nosa

Roztwór soli działa osmotycznie: wyciąga wodę z obrzękniętej śluzówki i rozrzedza wydzielinę. Do płukania gardła wystarczy pół łyżeczki soli na szklankę ciepłej wody, kilka razy dziennie. Do nosa lepsza jest gotowa sól fizjologiczna (0,9%) albo roztwór hipertoniczny z apteki. Najlepiej udokumentowane jest regularne płukanie nosa przy przewlekłym zapaleniu zatok, przy zwykłym katarze łagodzi objawy.

Inhalacje, tężnie i kopalnie soli

Inhalacje z soli hipertonicznej (3 do 7%) lekarze stosują przy mukowiscydozie i zapaleniu oskrzelików u małych dzieci, bo rozrzedzają gęsty śluz. Mikroklimat kopalni soli w Wieliczce i Bochni oraz tężni, na przykład w Ciechocinku, wykorzystuje się wspomagająco u osób z astmą i przewlekłymi chorobami dróg oddechowych. Pobyt tam może poprawić samopoczucie, ale nie zastępuje leków wziewnych, a badania nad takim leczeniem są nieliczne.

Konserwowanie i kiszenie

Wysokie stężenie soli odciąga wodę z komórek bakterii i hamuje ich rozwój. Na tym polega solenie ryb, peklowanie mięsa i kiszenie. Do kiszenia kapusty używa się zwykle od 2 do 2,5% soli w stosunku do masy warzyw: tyle wystarcza, żeby zahamować bakterie gnilne, a pozwolić działać bakteriom kwasu mlekowego. Proporcje i czas fermentacji opisujemy w poradniku, ile soli dać do kiszenia kapusty.

Kiedy soli brakuje, a kiedy szkodzi

Niedobór sodu u zdrowej osoby jedzącej normalnie praktycznie się nie zdarza, bo sól jest w chlebie, serach i wędlinach. Hiponatremia pojawia się przy silnych biegunkach i wymiotach, przy niektórych lekach moczopędnych, chorobach nerek i serca, a także u biegaczy, którzy na długim dystansie piją bardzo dużo samej wody. To stan wymagający lekarza, a nie dosalania na własną rękę.

Częstszy problem to nadmiar. Przeciętne spożycie soli w Polsce jest mniej więcej dwa razy wyższe od zalecanego, a około trzy czwarte tej soli pochodzi z gotowych produktów, nie z solniczki. Nadmiar sodu podnosi ciśnienie, zwiększa ryzyko udaru, chorób nerek i raka żołądka. U osób z nadciśnieniem ograniczenie soli obniża ciśnienie skurczowe średnio o około 4 do 5 mmHg. Plan jedzenia, który to wykorzystuje, znajdziesz w opisie diety DASH na nadciśnienie.

Jest jeden wyjątek: przy potwierdzonym niedociśnieniu (poniżej 90/60 mmHg) i omdleniach przy wstawaniu lekarz może zalecić więcej płynów i więcej soli. To decyzja dla lekarza, nie ogólna rada.

Szklana solniczka z solą kuchenną na drewnianym stole
Fot. Unsplash

Czy sól himalajska ma lepsze właściwości

Nie. Sól himalajska, morska, kamienna i kuchenna to w ponad 95% ten sam chlorek sodu. Różowy kolor dają śladowe ilości tlenków żelaza, a magnezu czy potasu jest w nich tak mało, że przy 5 g dziennie nie mają znaczenia. Prawdziwa różnica jest jedna: większość soli himalajskich i morskich nie jest jodowana. Porównanie wszystkich rodzajów znajdziesz w artykule jaka sól jest najlepsza.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.

Jakie właściwości ma sól?

Sód z soli reguluje ilość wody w organizmie, ciśnienie krwi oraz pracę nerwów i mięśni, a chlor jest potrzebny do produkcji kwasu solnego w żołądku. Sól jodowana dostarcza jod dla tarczycy. Poza organizmem sól konserwuje żywność, a jej roztwory łagodzą ból gardła i katar.

W czym szkodzi nadmiar soli?

Nadmiar sodu zatrzymuje wodę i podnosi ciśnienie krwi, co z czasem zwiększa ryzyko udaru, zawału i chorób nerek. Duże spożycie soli wiąże się też z większym ryzykiem raka żołądka. Krótko po słonym posiłku pojawia się pragnienie i obrzęki.

Jakie są objawy braku soli w organizmie?

Niski poziom sodu we krwi daje ból głowy, nudności, osłabienie, skurcze mięśni i splątanie, a w ciężkich przypadkach drgawki. U zdrowej osoby jedzącej normalnie zdarza się rzadko, najczęściej przy biegunce, wymiotach, lekach moczopędnych albo piciu bardzo dużych ilości wody.

Czy płukanie gardła wodą z solą pomaga?

Tak, łagodzi ból i obrzęk, bo roztwór soli wyciąga wodę ze śluzówki i rozrzedza wydzielinę. Wystarczy pół łyżeczki soli na szklankę ciepłej wody kilka razy dziennie. Nie leczy przyczyny infekcji, ale poprawia komfort.

Ile jodu jest w polskiej soli jodowanej?

Przepisy wymagają 30 ±10 mg jodku potasu albo 39 ±13 mg jodanu potasu na kilogram soli, co daje około 23 mg jodu na kilogram. Przy 5 g soli dziennie to około 115 µg jodu, czyli większość dziennego zapotrzebowania dorosłego.

Napisane przez Anna Kocur

Anna Kocur, redaktorka i dziennikarka specjalizująca się w tematyce zdrowia, snu i zdrowego stylu życia. Od lat przystępnie tłumaczy wyniki badań i zalecenia ekspertów, dbając o to, by treści na Sztosowe.pl były rzetelne, aktualne i praktyczne. Najchętniej pisze o profilaktyce, dobrych nawykach, diecie oraz higienie snu i regeneracji. Wierzy, że największą różnicę robią małe, codzienne zmiany. Prywatnie miłośniczka porannych spacerów i dobrej książki przed snem. Uwaga: artykuły mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarskiej.