Malwina Brzecka
Jeszcze kilka lat temu kiła kojarzyła się głównie z podręcznikami historii i biografiami artystów z XIX wieku. Dziś wraca do gabinetów lekarskich w tempie, które niepokoi epidemiologów. Według najnowszego raportu Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2025 roku w Polsce zgłoszono 3418 przypadków kiły, czyli ponad trzy razy więcej niż w 2021 roku. Jest też dobra wiadomość. Duże badanie opublikowane w „New England Journal of Medicine” pokazało, że wczesną kiłę można skutecznie wyleczyć jednym zastrzykiem penicyliny zamiast trzech. 💉
📌 W skrócie
- W 2025 roku w Polsce zarejestrowano 3418 przypadków kiły. W 2021 roku było ich 1126.
- Chorują przede wszystkim młodzi mężczyźni w wieku 20 do 39 lat, którzy odpowiadają za zdecydowaną większość zgłoszeń.
- W całej Unii Europejskiej i EOG w 2024 roku potwierdzono 45 577 przypadków, a liczba przypadków kiły wrodzonej wzrosła z 78 do 140.
- W badaniu na 249 pacjentach jedna dawka penicyliny benzatynowej zadziałała tak samo dobrze jak trzy (76% wobec 70% skutecznych odpowiedzi na leczenie).
- Wynik dotyczy tylko wczesnej kiły. Późne postacie i kiła układu nerwowego nadal wymagają dłuższego leczenia.
- Pierwszym objawem jest zwykle niebolesna ranka, która znika sama. To właśnie dlatego tak wiele zakażeń zostaje przeoczonych.
📈 Liczby, które rosną od pięciu lat
Dane z raportu Głównego Inspektoratu Sanitarnego za 2025 rok układają się w wyraźny trend. W 2021 roku zarejestrowano 1126 przypadków kiły, rok później 1992, w 2023 roku 2980, w 2024 roku 3258, a w ubiegłym roku już 3418. Najwięcej zachorowań dotyczyło mężczyzn, szczególnie w wieku od 20 do 39 lat. Wcześniejsze analizy Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH pokazywały, że niemal 9 na 10 przypadków w Polsce rozpoznaje się u mężczyzn, a blisko trzy czwarte chorych nie skończyło 40 lat.
Kiła nie rośnie w samotności. W tym samym raporcie GIS odnotował 1496 przypadków rzeżączki i 1404 zakażenia chlamydią (w 2022 roku było ich zaledwie 517). Wykryto też 2755 nowych zakażeń HIV, wyraźnie więcej niż rok wcześniej. Inspekcja zwraca uwagę, że część wzrostu to efekt lepszej diagnostyki i większej świadomości, ale trudno tłumaczyć tym całą skalę zjawiska. Jednocześnie zgłaszalność chorób przenoszonych drogą płciową w Polsce pozostaje niska na tle Europy, więc rzeczywista liczba zakażeń jest najpewniej wyższa niż ta w oficjalnych statystykach.
🇪🇺 W Europie i USA jest jeszcze gorzej
Polska nie jest wyjątkiem. Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) w raporcie za 2024 rok podało 45 577 potwierdzonych przypadków kiły w 29 krajach UE i EOG. To więcej niż w 2023 roku, gdy było ich 41 051, i ponad dwa razy więcej niż w 2015 roku. Najwięcej zachorowań zgłosiła Hiszpania, ponad 11,5 tysiąca.
Najbardziej alarmująca jest jednak inna liczba. Przypadków kiły wrodzonej, czyli przekazanej dziecku przez matkę w czasie ciąży, było w Europie 140, podczas gdy rok wcześniej 78. To choroba, której da się niemal całkowicie zapobiec badaniem i leczeniem ciężarnych, a mimo to wraca.
Za oceanem skala jest jeszcze większa. W Stanach Zjednoczonych w 2023 roku zgłoszono 209 253 przypadki kiły i 3882 przypadki kiły wrodzonej. W porównaniu z 2019 rokiem to wzrost odpowiednio o 61% i 108%. Właśnie ten kontekst sprawił, że amerykańskie Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH) postanowiły sprawdzić, czy leczenie można uprościć.
💉 Jeden zastrzyk zamiast trzech. Co dokładnie pokazało badanie
Kiłę od ponad pół wieku leczy się penicyliną benzatynową. To antybiotyk o przedłużonym działaniu, podawany domięśniowo, który utrzymuje się w organizmie przez wiele dni. Krętek blady, czyli bakteria wywołująca kiłę, nie wykształcił na niego oporności. Problem leżał gdzie indziej. Wielu lekarzy, szczególnie w USA, w leczeniu wczesnej kiły podawało trzy zastrzyki w odstępach tygodniowych, zwłaszcza pacjentom zakażonym HIV. Trzy wizyty to trzy okazje, żeby pacjent nie przyszedł.
Badanie prowadził zespół pod kierunkiem dr. Edwarda W. Hooka III z Uniwersytetu Alabamy w Birmingham w ramach sieci badań klinicznych finansowanej przez amerykański Narodowy Instytut Alergii i Chorób Zakaźnych (NIAID). Wzięło w nim udział 249 osób z wczesną kiłą z 10 ośrodków w USA. 61% uczestników żyło z HIV, a 97% stanowili mężczyźni. Losowo przydzielono ich do dwóch grup:
Źródło: Hook E.W. i in., NEJM 2025. Skuteczność oceniano na podstawie spadku miana przeciwciał w badaniach krwi.
Różnica między grupami nie była istotna statystycznie, także wtedy, gdy badacze osobno przeanalizowali osoby z HIV i bez niego. Innymi słowy: druga i trzecia dawka nie dawały żadnej dodatkowej korzyści. Najczęstszym skutkiem ubocznym był ból w miejscu wkłucia. Odnotowano trzy poważne zdarzenia niepożądane, ale żadne nie miało związku z lekiem. Jeden uczestnik został wyłączony z analizy, bo trzy dni po rozpoczęciu leczenia pojawiły się u niego objawy kiły układu nerwowego.
Co mówią badacze
🗣️ „Wciąż uczymy się, jak leczyć optymalnie”
„Kiłę badamy i leczymy od ponad stu lat, a penicylinę benzatynową stosujemy od ponad 50 lat. Mimo to wciąż zdobywamy wiedzę, która pomaga nam optymalizować leczenie” podkreśla dr Edward W. Hook III, główny badacz.
Dr Carolyn Deal z NIAID zwraca uwagę na praktyczną stronę: trzydawkowy schemat bywa uciążliwy i zniechęca pacjentów do przychodzenia na kolejne wizyty. Prostszy i równie skuteczny wariant jest szczególnie cenny teraz, gdy zachorowań jest tak dużo.
🌍 Dlaczego to ważne także w Polsce
Europejskie wytyczne od lat zalecają w kile wczesnej pojedynczą dawkę penicyliny benzatynowej, więc dla polskich pacjentów badanie nie oznacza rewolucji w gabinecie. Daje jednak mocny dowód, że ten prostszy schemat jest w pełni wystarczający, także u osób z HIV, u których część lekarzy wolała „dmuchać na zimne”. Mniej wizyt oznacza mniej przerwanych terapii, a każda niedoleczona osoba może dalej zakażać partnerów.
Jest też drugi powód. Penicylina benzatynowa jest lekiem tanim i starym, przez co niewielu producentów chce ją wytwarzać. Światowa Organizacja Zdrowia regularnie ostrzega przed jej niedoborami, a Stany Zjednoczone w ostatnich latach musiały sprowadzać zamienniki z Europy, żeby uzupełnić braki. Jeśli jedna dawka wystarcza, te same zapasy wyleczą trzy razy więcej osób. Nie bez znaczenia jest też to, że penicylina pozostaje jedynym lekiem rekomendowanym przez WHO kobietom w ciąży, bo jako jedyna skutecznie chroni dziecko przed kiłą wrodzoną.
To zresztą dobry przykład tego, że antybiotyk działa najlepiej wtedy, gdy jest stosowany celowo i w odpowiedniej dawce. Podobna zasada dotyczy codziennych infekcji, o czym pisaliśmy przy okazji pytania, kiedy przy zapaleniu zatok potrzebny jest antybiotyk.
🔍 Kiła długo się ukrywa. Tak wyglądają jej etapy
Jednym z powodów, dla których kiła tak łatwo się szerzy, jest jej podstępny przebieg. Pierwsze objawy znikają same, a chory może być przekonany, że problem minął. Tymczasem bakterie rozprzestrzeniają się po całym organizmie.
Etap 1 • zwykle około 3 tygodni po zakażeniu
🔴 Kiła pierwotna
W miejscu, przez które weszła bakteria, pojawia się twarda, niebolesna ranka (tzw. objaw pierwotny). Najczęściej na narządach płciowych, ale też w odbycie, na wargach czy w jamie ustnej. Okoliczne węzły chłonne się powiększają. Zmiana goi się sama po kilku tygodniach, często zanim ktokolwiek zdąży się nią przejąć. Okres wylęgania może jednak trwać od 10 do nawet 90 dni.
Etap 2 • kilka tygodni do kilku miesięcy później
🟠 Kiła wtórna
Pojawia się wysypka, która zwykle nie swędzi i bardzo charakterystycznie obejmuje także wewnętrzną stronę dłoni i podeszwy stóp. Mogą jej towarzyszyć gorączka, ból gardła, osłabienie, powiększone węzły chłonne, przerzedzenie włosów „placami” czy zmiany w jamie ustnej. Ten etap łatwo pomylić z alergią albo infekcją wirusową.
Etap 3 • miesiące lub lata bez objawów
⚪ Kiła utajona
Objawy znikają całkowicie, a zakażenie widać tylko w badaniu krwi. Jeśli od zakażenia minął mniej niż rok, mówi się o kile utajonej wczesnej i to ona była objęta nowym badaniem.
Etap 4 • nawet po wielu latach
⛔ Kiła późna
Nieleczona kiła może uszkodzić serce i aortę, kości, skórę, a także mózg i rdzeń kręgowy. Warto wiedzieć, że krętki mogą zaatakować układ nerwowy, oczy lub ucho wewnętrzne na każdym etapie choroby. Nagłe pogorszenie wzroku, szumy uszne czy zaburzenia czucia u osoby z ryzykiem zakażenia to sygnał do pilnej diagnostyki.
🩺 Jak się zbadać i gdzie szukać pomocy
Kiłę rozpoznaje się na podstawie prostego badania krwi. Zwykle wykonuje się dwa rodzaje testów: przesiewowy (np. VDRL lub RPR) i potwierdzający, wykrywający swoiste przeciwciała przeciw krętkom (np. TPHA lub FTA). W prywatnym laboratorium kosztuje to zazwyczaj kilkadziesiąt złotych i nie wymaga skierowania. Do wenerologa w ramach NFZ można zgłosić się bez skierowania od lekarza rodzinnego.
Po zastrzyku warto przygotować się na jedną niespodziankę. U części chorych w ciągu pierwszej doby pojawia się gorączka, dreszcze, bóle mięśni i nasilenie wysypki. To tzw. odczyn Jarischa i Herxheimera, reakcja organizmu na rozpad zabijanych bakterii. Zwykle mija sama w ciągu kilkunastu godzin i nie oznacza uczulenia na lek.
Leczenie nie kończy się na zastrzyku. Lekarz zleca kontrolne badania krwi, zwykle po 6 i 12 miesiącach, żeby upewnić się, że miano przeciwciał spada. Do czasu wygojenia zmian i zakończenia leczenia nie należy współżyć, a partnerzy seksualni z ostatnich miesięcy powinni się zbadać.
🛡️ Jak się chronić
Przebycie kiły nie daje odporności, więc można zachorować ponownie, nawet wielokrotnie. Nie ma też szczepionki. Ochronę dają przede wszystkim:
- 🧷 prezerwatywa, także przy seksie oralnym. Nie daje stuprocentowej ochrony, bo zmiana może leżeć poza osłoniętym obszarem, ale znacząco zmniejsza ryzyko. Seks oralny przenosi zresztą nie tylko kiłę, o czym pisaliśmy w tekście o tym, jak seks oralny wiąże się z HPV i rakiem gardła,
- 🧪 regularne testy, szczególnie przy zmianie partnera lub kilku partnerach,
- 💬 szczera rozmowa z partnerem o badaniach, zanim zrezygnuje się z zabezpieczenia,
- 🤰 badania w ciąży, które pozwalają w porę wyleczyć matkę i uchronić dziecko.
W niektórych krajach osobom z grup najwyższego ryzyka zaleca się też doksycyklinę przyjmowaną po ryzykownym kontakcie (tzw. doxy-PEP). Takie rozwiązanie zawsze wymaga jednak decyzji lekarza i nie zastępuje testów.
✅ Najważniejsze do zapamiętania
- Kiła w Polsce to już nie margines: ponad 3,4 tysiąca zgłoszonych przypadków rocznie i trend wciąż w górę.
- Pierwszy objaw nie boli i znika sam, dlatego każdą ranę na narządach płciowych lub w ustach warto pokazać lekarzowi.
- Wczesną kiłę leczy się zwykle jednym zastrzykiem penicyliny. Badanie w NEJM potwierdziło, że to wystarcza, także u osób z HIV.
- Do wenerologa na NFZ nie potrzeba skierowania, a test z krwi jest prosty i tani.
- Kiły nie da się „przechorować” na zapas. Można zarazić się ponownie, więc testy warto powtarzać.
Źródła: Główny Inspektorat Sanitarny, „Raport z działań Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie zdrowia publicznego za rok 2025”; ECDC, „Syphilis. Annual Epidemiological Report for 2024” oraz „Congenital syphilis. Annual Epidemiological Report for 2024”; Hook E.W. III i in., „One Dose versus Three Doses of Benzathine Penicillin G in Early Syphilis”, New England Journal of Medicine 2025; National Institutes of Health (NIH/NIAID), komunikat prasowy z 3 września 2025 r.; WHO, informacje o niedoborach penicyliny benzatynowej; NIZP PZH, dane o zachorowaniach na kiłę w Polsce.
