Prawdziwa historia Świętego Mikołaja: kim był biskup z Miry

Prawdziwy Święty Mikołaj to Mikołaj z Miry, biskup w rzymskiej prowincji Licja, na terenie dzisiejszej Turcji. Według tradycji urodził się około 270 roku w Patarze, a zmarł 6 grudnia 343 roku w Mirze, i to od tej daty pochodzą nasze Mikołajki. Czerwony strój, broda i sanie z reniferami przyszły dużo później: z holenderskiego Sinterklaasa, amerykańskich wierszy i ilustracji z XIX wieku. Coca Cola tego wizerunku nie wymyśliła, tylko rozsławiła go od 1931 roku.

W tym roku Mikołajki wypadają w niedzielę 6 grudnia 2026 roku. Poniżej oddzielamy to, co historycy uznają za pewne, od tego, co jest pobożną legendą albo pomysłem reklamowym.

Kim był Mikołaj z Miry

Mikołaj był biskupem Miry, portowego miasta w Licji, które dziś nazywa się Demre i leży na południowym wybrzeżu Turcji. Żył na przełomie III i IV wieku, w czasach cesarzy Dioklecjana i Konstantyna Wielkiego. Tradycja mówi, że pochodził z zamożnej rodziny greckich chrześcijan, wcześnie stracił rodziców i rozdał odziedziczony majątek potrzebującym, najchętniej po cichu, tak by obdarowani nie wiedzieli, komu zawdzięczają pomoc.

Sam Mikołaj nie zostawił żadnych pism, a żaden kronikarz z jego epoki o nim nie wspomina. Najstarszy zachowany w całości żywot napisał Michał Archimandryta w IX wieku, prawie 500 lat po śmierci biskupa. Pewne jest za to, że kult rozwinął się szybko: już w V wieku cesarz Teodozjusz II polecił wznieść w Mirze kościół w miejscu, gdzie czczono Mikołaja. Jego grób był przez wieki celem pielgrzymek i to on jest najmocniejszym dowodem, że biskup naprawdę istniał.

Prawdziwa historia Świętego Mikołaja: fakty i legendy

Większość opowieści o Mikołaju pochodzi z żywotów spisanych setki lat po jego śmierci. Tak wygląda to w świetle źródeł:

Źródła: żywoty świętego (Michał Archimandryta, IX wiek), listy uczestników soboru nicejskiego, badania Oxford Relics Cluster (2017), archiwa reklam i czasopism z lat 1885 do 1931.

Legendy, z których wyrósł dzisiejszy Mikołaj

Trzy sakiewki złota i skarpety na prezenty

Najsłynniejsza opowieść mówi o zubożałym ojcu trzech córek, którego nie było stać na posag. Bez niego dziewczynom groziło wyjście na ulicę. Mikołaj trzy razy nocą wrzucił przez okno sakiewkę ze złotem, a w jednej z wersji złoto wpadło do pończochy suszącej się przy kominie. Stąd wzięły się skarpety na prezenty i Mikołaj wchodzący przez komin.

Obrońca skazanych i marynarzy

Inne legendy opisują, jak biskup powstrzymał egzekucję trzech niewinnie skazanych mieszkańców Miry, wyrywając miecz z ręki kata, i jak uciszył burzę na morzu. Dlatego jest patronem dzieci, marynarzy, kupców, piekarzy, panien na wydaniu i więźniów, a także Rosji oraz miast Bari i Amsterdamu. W Polsce jego wezwanie nosi kilkaset kościołów.

Gdzie są relikwie Świętego Mikołaja

Wiosną 1087 roku żeglarze z Bari zabrali główną część kości z grobu w Mirze, a 9 maja przywieźli je do Włoch. Dwa lata później papież Urban II poświęcił kryptę nowej bazyliki San Nicola, która do dziś przyciąga katolików i prawosławnych. Bari mówi o ratowaniu relikwii przed muzułmanami, prawosławni i Turcy o kradzieży. Około 1100 roku Wenecjanie zabrali z Miry pozostałe fragmenty do klasztoru San Nicolò na Lido.

W 2017 roku naukowcy z Oksfordu zbadali metodą radiowęglową fragment miednicy przypisywany świętemu. Wynik wskazał na IV wiek, czyli epokę Mikołaja. To nie dowodzi, że kość należała właśnie do niego, ale wyklucza średniowieczne fałszerstwo.

Od Sinterklaasa do Santa Clausa

W Holandii Sinterklaas do dziś przypływa statkiem z Hiszpanii, a dzieci wystawiają buty z marchewką dla jego konia. Holenderscy osadnicy zabrali świętego do Nowego Amsterdamu, czyli dzisiejszego Nowego Jorku, i tam Sinterklaas zamienił się w Santa Clausa. Kolejne kroki wyglądały tak:

• 1809: Washington Irving w satyrycznej „Historii Nowego Jorku” robi ze świętego Mikołaja wesołego Holendra z fajką.
• 1823: wiersz „A Visit from St. Nicholas” daje mu sanie, osiem reniferów i wejście przez komin.
• od 1863: Thomas Nast przez ponad 20 lat rysuje dla „Harper’s Weekly” brodatego grubaska w futrze, z warsztatem na Biegunie Północnym.
• 1885 do 1923: czerwony kubrak z białym futrem pojawia się na kartkach Louisa Pranga, okładkach magazynu Puck i w reklamach napoju White Rock.
• 1931: Coca Cola zamawia u Haddona Sundbloma pierwszą świąteczną reklamę. Sundblom maluje Mikołaja aż do 1964 roku i to jego wersja obiega cały świat.
• 1939: Robert L. May dla sieci domów towarowych Montgomery Ward wymyśla renifera Rudolfa z czerwonym nosem.

Mikołaj w czerwieni był więc znany na długo przed Coca Colą. Reklamy Sundbloma, drukowane co roku przez ponad trzy dekady w gazetach na całym świecie, sprawiły po prostu, że ta wersja wyparła inne, od zielonego płaszcza po biskupią mitrę. Więcej o tym, jak marketing potrafi zmieniać nasze nawyki, piszemy osobno.

Mikołajki 2026: niedziela 6 grudnia

Mikołajki nie są dniem wolnym od pracy. W 2026 roku 6 grudnia wypada w niedzielę, więc szkoły, przedszkola i firmy, które robią mikołajkowe imprezy, mogą przenieść je na piątek 4 grudnia albo poniedziałek 7 grudnia. Dobra wiadomość dla spóźnialskich: 6 grudnia 2026 roku to niedziela handlowa, jedna z trzech w grudniu (obok 13 i 20 grudnia), więc sklepy będą otwarte.

W części Polski prezenty przynosi nie tylko Mikołaj. W Wielkopolsce, na Kujawach i Pomorzu w Wigilię przychodzi Gwiazdor, na Śląsku Dzieciątko, a w Małopolsce Aniołek. Jak świętuje się w innych państwach, opisujemy w tekście o świątecznych tradycjach z różnych zakątków świata, a zaskakujące fakty z dawnych lat zebraliśmy w artykule ciekawostki o świętach na przestrzeni wieków.

Sezon prezentowy w Polsce rusza zwykle już w Black Friday pod koniec listopada. Jeśli chcesz, żeby grudzień był czymś więcej niż bieganiem po sklepach, zajrzyj do naszych wyzwań na grudzień.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.