Zespół policystycznych jajników (PCOS): objawy, badania i leczenie

Zespół policystycznych jajników (PCOS) to zaburzenie hormonalne i metaboliczne, które dotyczy od 10 do 13 procent kobiet w wieku rozrodczym. Najczęstsze objawy to rzadkie lub nieregularne miesiączki, trądzik, nadmierne owłosienie twarzy i ciała, przerzedzanie włosów na głowie, tycie w okolicy brzucha i trudności z zajściem w ciążę. Lekarz rozpoznaje PCOS, gdy spełnione są co najmniej 2 z 3 kryteriów rotterdamskich, a inne choroby zostały wykluczone. Choroby nie da się wyleczyć raz na zawsze, ale objawy można skutecznie kontrolować.

Poniżej opisujemy objawy, badania i leczenie według międzynarodowych wytycznych z 2023 roku (Teede i wsp.), które są dziś podstawą postępowania także w Polsce.

Objawy PCOS

PCOS wygląda u każdej kobiety trochę inaczej. Objawy dzielą się na dwie grupy:

Objawy związane z cyklem i androgenami

• nieregularne miesiączki: cykle krótsze niż 21 dni, dłuższe niż 35 dni albo mniej niż 8 miesiączek w roku,
• brak owulacji i trudności z zajściem w ciążę,
• hirsutyzm, czyli ciemne, grube włosy na brodzie, nad górną wargą, na klatce piersiowej i brzuchu,
• trądzik, często na żuchwie i szyi, oraz przetłuszczająca się skóra,
• przerzedzanie włosów na czubku głowy (łysienie androgenowe).

Objawy metaboliczne i psychiczne

• tycie głównie w okolicy brzucha i trudność ze schudnięciem,
• insulinooporność, napady głodu i ochota na słodkie,
• ciemne, aksamitne przebarwienia na karku, pod pachami i w pachwinach (rogowacenie ciemne),
• obniżony nastrój, lęk i gorszy obraz własnego ciała. Wytyczne zalecają, by każdą kobietę z PCOS zapytać o objawy depresji i lęku.

Silny ból podczas miesiączki nie jest typowy dla PCOS. Jeśli to on dominuje, lekarz powinien sprawdzić, czy przyczyną nie jest endometrioza.

Jak rozpoznaje się PCOS: kryteria rotterdamskie

U dorosłej kobiety do rozpoznania wystarczą 2 z 3 kryteriów. Jeśli są nieregularne cykle i objawy nadmiaru androgenów, USG nie jest już potrzebne do diagnozy.

Źródło: International evidence based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome 2023.

U nastolatek przez pierwsze 8 lat od pierwszej miesiączki nie ocenia się jajników w USG ani AMH, bo liczne pęcherzyki są w tym wieku normalne. Rozpoznanie opiera się wtedy na nieregularnych cyklach i nadmiarze androgenów.

Jakie badania krwi przy PCOS

PCOS rozpoznaje się przez wykluczenie, bo podobne objawy dają inne choroby. Typowy zestaw badań obejmuje:

• testosteron całkowity i wolny (albo wskaźnik wolnych androgenów FAI) oraz SHBG,
• TSH, bo niedoczynność tarczycy też rozregulowuje cykl, a PCOS często współistnieje z chorobą Hashimoto,
• prolaktynę, aby wykluczyć hiperprolaktynemię,
• 17 OHP (17 hydroksyprogesteron), aby wykluczyć wrodzony przerost nadnerczy,
• beta hCG, gdy miesiączka się spóźnia, żeby wykluczyć ciążę,
• krzywą cukrową z 75 g glukozy i lipidogram, bo zaburzenia gospodarki cukrowej są przy PCOS częste nawet u szczupłych kobiet.

Hormony cyklu oznacza się zwykle na początku cyklu, między 2. a 5. dniem. Kobiety, które biorą tabletki antykoncepcyjne, powinny je odstawić na co najmniej 3 miesiące przed badaniem androgenów, po uzgodnieniu z lekarzem.

Przyczyny PCOS i rola insulinooporności

PCOS ma silne podłoże rodzinne: jeśli chorowała mama lub siostra, ryzyko jest wyraźnie wyższe. Na geny nakłada się metabolizm. U większości kobiet z PCOS występuje insulinooporność. Trzustka produkuje wtedy więcej insuliny, a jej nadmiar pobudza jajniki do wytwarzania androgenów i obniża SHBG, białko, które wiąże testosteron we krwi. Więcej wolnego testosteronu to silniejszy trądzik, owłosienie i rzadsze owulacje. Nadwaga nasila to błędne koło, ale PCOS mają także szczupłe kobiety.

Nazwa bywa myląca. Policystyczne jajniki nie są pełne torbieli. To niedojrzałe pęcherzyki, które zatrzymały się w rozwoju, bo nie doszło do owulacji. Nie wymagają operacji i nie zamieniają się w nowotwór.

Leczenie PCOS

Leczenie dobiera się do tego, co najbardziej dokucza i czy kobieta stara się o dziecko. Prowadzi je ginekolog albo endokrynolog, często razem z dietetykiem.

Styl życia i masa ciała

To podstawa u każdej pacjentki. U kobiet z nadwagą utrata od 5 do 10 procent masy ciała (przy 80 kg to od 4 do 8 kg) wyraźnie poprawia cykle, wrażliwość na insulinę i szansę na owulację. Wytyczne zalecają co najmniej 150 minut umiarkowanego ruchu tygodniowo i dwa treningi siłowe. Nie ma jednej „diety na PCOS”, liczy się trwały, umiarkowany deficyt kalorii i jedzenie oparte na warzywach, pełnym ziarnie, strączkach i białku.

Antykoncepcja hormonalna

Tabletki dwuskładnikowe to leki pierwszego wyboru przy nieregularnych cyklach, hirsutyzmie i trądziku u kobiet, które nie planują ciąży. Regulują krwawienia i chronią błonę śluzową macicy przed przerostem. Efekt na owłosienie widać zwykle po około 6 miesiącach.

Metformina

Lek zwiększający wrażliwość na insulinę. Wytyczne zalecają ją zwłaszcza kobietom z BMI od 25 wzwyż, bo pomaga w kontroli masy ciała i parametrów metabolicznych. Dawkę zwiększa się stopniowo, żeby ograniczyć dolegliwości żołądkowe.

Leczenie niepłodności

Gdy brakuje owulacji, lekiem pierwszego wyboru do jej wywołania jest letrozol. Daje więcej porodów niż starszy klomifen. Kolejne kroki to gonadotropiny, a przy braku efektu in vitro. Większość kobiet z PCOS zachodzi w ciążę, choć często potrzebuje do tego leczenia.

Inozytol i inne suplementy

Inozytol (mio i D chiro) to popularny suplement, który bada się pod kątem wpływu na cykl i insulinę. Wytyczne z 2023 roku traktują go jako metodę eksperymentalną: wyniki badań są obiecujące, ale wciąż za słabe, by zastąpił leczenie. Nie jest lekiem, a jego stosowanie najlepiej omówić z lekarzem.

Czym grozi nieleczone PCOS

• Cukrzyca typu 2 i stan przedcukrzycowy, niezależnie od wieku i wagi. Dlatego gospodarkę cukrową bada się przy rozpoznaniu i potem co 1 do 3 lat. Więcej o objawach przeczytasz w tekście o cukrzycy typu 2.
• Cukrzyca ciążowa i nadciśnienie w ciąży. Kobiety z PCOS powinny mieć krzywą cukrową przed ciążą lub na pierwszej wizycie oraz między 24. a 28. tygodniem.
• Przerost i rak błony śluzowej macicy, gdy miesiączki są bardzo rzadkie. Krwawienie co najmniej co 3 miesiące, naturalne albo wywołane lekami, chroni endometrium.
• Choroby serca i naczyń: częściej występują nadciśnienie, złe wyniki cholesterolu i otyłość brzuszna.
• Depresja i lęk, które przy PCOS występują wyraźnie częściej niż u innych kobiet.

Czego unikać przy PCOS

• głodówek i diet poniżej 1200 kcal, po których waga szybko wraca,
• słodzonych napojów, słodyczy i białego pieczywa jako podstawy jadłospisu,
• palenia papierosów, które nasila zaburzenia metaboliczne i ryzyko chorób serca,
• leczenia na własną rękę suplementami „na hormony” zamiast diagnostyki,
• odkładania wizyty, gdy miesiączki zanikają na kilka miesięcy.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Źródło: Teede HJ i wsp., Recommendations from the 2023 International Evidence based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome, Human Reproduction 2023.