Wyobraź sobie, że na prezent czekasz od czasów swoich dziadków. Tak właśnie mają polscy astronomowie. Największy polski teleskop optyczny, z lustrem o średnicy 2,5 m, na początku listopada wykonał pierwsze zdjęcia nieba. Stoi na pustyni Atakama w Chile, a o taki instrument nasi naukowcy zabiegali od lat 50. XX wieku. 🔭
📌 W skrócie
- 🔭 Teleskop ma zwierciadło o średnicy 2,5 m i należy do Obserwatorium Cerro Murphy CAMK PAN.
- 🌌 Pierwszym celem była galaktyka spiralna NGC 300, odległa o ok. 6,5 mln lat świetlnych.
- 💶 Budowę umożliwił europejski grant ERC Synergy wart ok. 15 mln euro.
- 📅 Regularne obserwacje naukowe ruszą w kwietniu 2027 roku.
Co dokładnie się wydarzyło?
W astronomii „pierwsze światło” to moment, w którym nowy teleskop po raz pierwszy zbiera światło z nieba i robi zdjęcia. Taki moment przeżył właśnie instrument Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN (CAMK PAN). Informację przekazał sam instytut, a opisał ją m.in. portal Space24.pl.
Teleskop dołączył do zespołu instrumentów Obserwatorium Cerro Murphy, położonego w jednym z najlepszych miejsc do obserwacji nieba na świecie. Obserwatorium działa na terenie Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO), ok. 12 tys. km od Polski. Kieruje nim prof. Grzegorz Pietrzyński z CAMK PAN.
Instrument zbudowała austriacka firma ASA Astrosysteme. Dla producenta to największa konstrukcja w historii. Teraz astronomowie testują sprzęt, a oficjalne uruchomienie zaplanowano na kwiecień 2027 roku.
Dlaczego czekaliśmy na to tak długo?
Bo historia polskiego dużego teleskopu to opowieść o niespełnionym marzeniu. W 1968 roku, dzięki staraniom prof. Włodzimierza Zonna, zamówiono w niemieckich zakładach Zeissa teleskop z lustrem o średnicy 2 m. Miał stanąć w Centralnym Obserwatorium Astronomicznym pod Belskiem koło Grójca i ruszyć w 1973 roku, na 500. rocznicę urodzin Kopernika. W 1970 roku kontrakt zerwano, a obserwatorium nigdy nie powstało.
Dlatego dyrektor CAMK PAN prof. Rafał Moderski powiedział w komunikacie instytutu: „Po niemal sześćdziesięciu latach możemy powiedzieć, że marzenie kilku pokoleń polskich astronomów wreszcie się spełnia”. Prof. Pietrzyński dodał, że zespół ma „niezwykle nowoczesny teleskop i imponującą kopułę”.
🗓️ Droga do polskiego teleskopu
| lata 50. | polscy astronomowie zaczynają starać się o duży teleskop |
| 1968 | zamówienie teleskopu 2 m w zakładach Zeissa |
| 1970 | zerwanie kontraktu, projekt upada |
| 1999 | start projektu Araucaria, pierwsze obserwacje galaktyki NGC 300 |
| listopad 2026 | pierwsze światło teleskopu 2,5 m w Chile |
| kwiecień 2027 | początek regularnych obserwacji |
Co pokazało pierwsze zdjęcie?
Jednym z pierwszych celów była galaktyka spiralna NGC 300 w gwiazdozbiorze Rzeźbiarza. Dzieli nas od niej ok. 6,5 mln lat świetlnych, czyli ponad 61 trylionów kilometrów. Obraz złożono ze zdjęć wykonanych w różnych filtrach podczas kilku nocy.
Wybór nie był przypadkowy. To od NGC 300 w 1999 roku zaczął się projekt Araucaria, w którym zespół prof. Pietrzyńskiego m.in. bardzo dokładnie zmierzył odległość do Wielkiego Obłoku Magellana. Takie pomiary to fundament, na którym astronomowie liczą, jak szybko rozszerza się Wszechświat.
Czy tę galaktykę zobaczę z Polski?
Niestety nie. NGC 300 leży na niebie południowym i z Polski praktycznie nie wznosi się nad horyzont. Właśnie dlatego polskie obserwatorium działa w Chile, gdzie niebo jest ciemne, suche i przez większość nocy w roku bezchmurne.
Jeśli chcesz popatrzeć w niebo z własnego podwórka, nie musisz jechać na Atakamę. Już 24 listopada czeka nas superksiężyc widoczny gołym okiem, a po zmroku łatwo wypatrzyć też przelatujące satelity.
Co dalej z polskim teleskopem?
Do kwietnia 2027 roku teleskop dostanie kolejne instrumenty: kamerę optyczną budowaną z Uniwersytetem Johnsa Hopkinsa z USA, spektrograf wysokiej rozdzielczości od nowozelandzkiej firmy KiwiStar Optics oraz kamerę podczerwoną. Budowę teleskopu i kopuły sfinansował grant ERC Synergy dla projektu UniverScale, wart ok. 15 mln euro, czyli ponad 60 mln zł.
To kolejny sukces polskiej nauki o kosmosie w ostatnich tygodniach. Niedawno pisaliśmy też o odkryciu na Marsie, które współtworzył naukowiec z PAN.
Jesteście dumni z polskich astronomów? Co chcielibyście, żeby nasz teleskop odkrył jako pierwsze?
