Marzena Lewicka
Idziesz rano do pracy, a wrona na latarni zaczyna wściekle krakać akurat wtedy, gdy przechodzisz pod nią. Następnego dnia to samo. Przypadek? Niekoniecznie. Wrony należą do najinteligentniejszych ptaków na świecie, a jedną z ich najbardziej niesamowitych umiejętności jest to, że wrony pamiętają twarze ludzi. Zwłaszcza tych, którzy zaleźli im za skórę. Amerykański ornitolog postanowił sprawdzić, jak długo taka uraza może trwać. Eksperyment zajął mu 17 lat. 🐦⬛
📌 W skrócie
- W 2006 roku naukowcy z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w Seattle złapali kilka wron, mając na twarzy maskę jaskiniowca. Ptaki zapamiętały tę twarz.
- Na widok maski krakały i atakowały nie tylko złapane wrony, ale też ptaki, które nigdy nie miały z nią kontaktu. Wrony uczą się od siebie, kogo trzeba się bać.
- Najwięcej wściekłych reakcji było w 2013 roku, siedem lat po odłowie. W 2023 roku, po 17 latach, ptaki w końcu przestały reagować.
- Badania mózgu pokazały, że wrona patrząca na groźną twarz uruchamia obszar podobny do ludzkiego ciała migdałowatego.
- Działa to też w drugą stronę. Wrony zapamiętują ludzi, którzy je dokarmiają, a niektórym nawet przynoszą prezenty.
🎭 Maska jaskiniowca i siedem złapanych wron
Wszystko zaczęło się od dość prozaicznego problemu. John Marzluff, profesor zajmujący się dziką przyrodą na Uniwersytecie Waszyngtońskim, od lat obrączkował wrony na terenie kampusu w Seattle. Zauważył, że ptaki, które raz złapał, potem omijały go szerokim łukiem, a nawet ostrzegały przed nim inne. Zaczął się zastanawiać, czy chodzi o jego sylwetkę, ubranie, a może właśnie o twarz.
Żeby to sprawdzić, w 2006 roku razem ze studentami przygotował dwie gumowe maski. Pierwsza przedstawiała jaskiniowca i to ona miała być „groźna”. W niej naukowcy odłowili w sieć siedem wron, obrączkowali je i wypuścili. Ptakom nic się nie stało, ale samo złapanie było dla nich bardzo nieprzyjemnym przeżyciem. Druga maska była neutralna. Osoby, które ją nosiły, nigdy wron nie łapały, a nawet je dokarmiały.
Potem zaczęła się najciekawsza część. Przez kolejne lata badacze regularnie spacerowali po kampusie w obu maskach i liczyli, jak reagują ptaki. Na neutralną twarz wrony praktycznie nie zwracały uwagi. Na widok jaskiniowca podnosił się za to krzyk, ptaki zlatywały się, siadały na gałęziach nad głową i „łajały” intruza głośnym, ostrym krakaniem. Działało to nawet wtedy, gdy maskę założono do góry nogami albo ktoś przykrył ją kapeluszem. Wrony nie dawały się nabrać na wzrost, chód czy kolor kurtki. Patrzyły na twarz.
📢 Plotka w ptasim świecie rozchodzi się szybko
Najbardziej zaskoczyło naukowców to, że krakały nie tylko te siedem wron, które faktycznie złapano. Z czasem do protestu przyłączały się ptaki, które nigdy nie miały do czynienia z siecią ani z badaczami. Po nieco ponad roku na groźną maskę reagowało ponad 30 procent napotkanych wron, a po trzech latach już około dwóch trzecich. Efekt zaobserwowano nawet 1,2 kilometra od miejsca, w którym prowadzono odłowy.
Wrony przekazywały więc sobie wiedzę o niebezpiecznym człowieku. Młode uczyły się od rodziców, a sąsiedzi od sąsiadów. Wystarczyło, że ptak zobaczył, jak inne wrony atakują daną twarz, żeby sam zaczął traktować ją jako zagrożenie. To bardzo sprytna strategia. Nie trzeba samemu wpaść w sieć, żeby wiedzieć, kogo unikać.
Rekord
😠 47 na 53 wrony
Szczyt ptasiej niechęci przypadł na 2013 rok, czyli siedem lat po odłowie. Marzluff wspominał spacer w masce jaskiniowca, podczas którego aż 47 z 53 napotkanych wron zaczęło go zawzięcie łajać. Potem liczba agresywnych reakcji powoli spadała. We wrześniu 2023 roku, 17 lat po rozpoczęciu eksperymentu, podczas spaceru w masce nie zakrakała już ani jedna wrona. Naukowiec przyznał, że wiele ptaków, które pamiętały odłów, mogło po prostu już nie żyć, a młode pokolenie nie miało od kogo przejąć urazy.
🧠 Co dzieje się w głowie wrony, gdy widzi wroga
Marzluff i jego zespół poszli o krok dalej i zajrzeli wronom do mózgu. W badaniu opublikowanym w 2012 roku w czasopiśmie PNAS pokazywali złapanym ptakom twarze ludzi, a aktywność ich mózgów rejestrowali za pomocą pozytonowej tomografii emisyjnej, czyli badania PET, które stosuje się też u ludzi.
Gdy wrona widziała twarz osoby, która ją wcześniej złapała, uaktywniał się u niej obszar odpowiadający za strach i uczenie się na podstawie zagrożeń. U ptaków ma on inną budowę niż u ssaków, ale pełni podobną funkcję jak nasze ciało migdałowate. Z kolei twarz człowieka, który ptaka karmił, pobudzała obszary związane z motywacją i nagrodą. Mówiąc prościej, wrona nie tylko rozpoznaje twarze. Ona je też emocjonalnie ocenia.
⚰️ Wrony urządzają „pogrzeby”
Jeśli kiedyś widziałeś, jak kilkadziesiąt wron z hałasem krąży nad jednym miejscem, mogłeś trafić na coś, co naukowcy nazywają ptasim pogrzebem. W badaniu z 2015 roku Kaeli Swift, doktorantka Marzluffa, kładła na trawnikach Seattle wypchaną martwą wronę. Żywe ptaki niemal natychmiast podnosiły alarm, zlatywały się i zbiorowo krakały nad ciałem.
Nie chodzi jednak o żałobę w ludzkim sensie. Wrony uczą się w ten sposób, gdzie i z czyjego powodu zginął członek stada. Jeśli przy martwym ptaku stał człowiek, potem ptaki przez dłuższy czas reagowały na niego ostrzej i niechętnie wracały w to miejsce po jedzenie. To kolejny dowód na to, że krukowate bardzo uważnie łączą fakty i zapamiętują, co, gdzie i kto.
🎁 Dziewczynka, której wrony przynosiły prezenty
Na szczęście ta sama pamięć działa też w przyjemną stronę. W 2015 roku cały świat obiegła historia Gabi Mann, ośmiolatki z Seattle, którą opisało BBC. Dziewczynka od kilku lat dzieliła się z wronami jedzeniem, a od 2013 roku razem z mamą codziennie wykładała dla nich orzeszki i karmę. Po jakimś czasie na karmniku zaczęły pojawiać się drobiazgi: guziki, kolczyki, wypolerowane kamyki, kawałek koralika, a nawet zawias. Gabi segregowała je w pudełku na koraliki i każdemu przyczepiała karteczkę z datą.
Marzluff komentował wtedy, że między dziewczynką a ptakami wyraźnie trwa dwustronna komunikacja. Nie każda dokarmiana wrona zacznie zostawiać prezenty, ale to, że ptaki rozpoznają osobę, która je karmi, i chętnie przylatują właśnie do niej, jest dobrze udokumentowane.
🇵🇱 A jak jest z wronami w Polsce?
Badania w Seattle dotyczyły wrony amerykańskiej, ale w Polsce żyją jej bliscy krewni. W miastach najczęściej spotkamy wronę siwą, z szarym tułowiem i czarną głową, a jesienią i zimą do parków ściągają też całe chmary gawronów i kawek, które przylatują do nas także ze wschodu. Wszystkie należą do rodziny krukowatych, słynącej z dużego mózgu w stosunku do ciała i świetnej pamięci. Do krukowatych należą też sójki i orzechówki, które jesienią chowają tysiące żołędzi i orzechów, a potem potrafią je odnaleźć, trochę jak wiewiórki robiące zapasy na zimę.
Ciekawostką jest też badanie zespołu z Uniwersytetu w Tybindze opublikowane w 2024 roku w Science. Czarnowrony, czyli bliscy kuzyni naszej wrony siwej, nauczyły się wydawać określoną liczbę krzyków, od jednego do czterech, w zależności od tego, jaki znak zobaczyły na ekranie. To umiejętność, którą u ludzi kojarzymy z małymi dziećmi uczącymi się liczyć na głos.
Wiosną z kolei wiele osób narzeka, że wrona „zaatakowała” je w parku. Zwykle chodzi o ptaki broniące podlotów, czyli młodych, które opuściły już gniazdo, ale jeszcze słabo latają i siedzą na ziemi. Rodzice nurkują wtedy nad głowami przechodniów. To nie zemsta, tylko obrona dziecka. Jesienne wędrówki i zachowania ptaków to w ogóle fascynujący temat, o czym pisaliśmy przy okazji tekstu o tym, dlaczego gęsi i żurawie latają kluczem.
💡 Jak żyć z wronami w zgodzie
- 🚶 Wrona nurkuje nad tobą wiosną? Najpewniej w pobliżu siedzi jej młode. Odejdź spokojnie kilkadziesiąt metrów, nie machaj rękami i nie podchodź do podlota.
- ☂️ Codziennie ta sama trasa? W okresie lęgowym parasol albo czapka wystarczą, by ptak dał ci spokój. Po kilku tygodniach problem znika.
- 🥜 Chcesz dokarmiać? Wybieraj niesolone orzechy, ziarno albo karmę dla ptaków. Unikaj chleba i resztek z obiadu.
- 🚫 Nie przeganiaj i nie płosz na siłę. Wrony mogą to zapamiętać, a do tego wiele ptaków w Polsce jest objętych ochroną.
- 🗑️ Zamykaj kosze i worki. Krukowate szybko uczą się, gdzie łatwo o jedzenie, i rozdziobią każdy otwarty worek.
❓ Najczęstsze pytania
Czy wrony naprawdę pamiętają twarze ludzi?
Tak. Eksperyment prowadzony od 2006 roku na Uniwersytecie Waszyngtońskim pokazał, że wrony rozpoznają konkretną twarz, nawet gdy człowiek zmieni ubranie lub założy kapelusz. Reagowały na nią przez wiele lat po tym, jak zostały złapane.
Jak długo wrona pamięta krzywdę?
W badaniu z Seattle ptaki atakowały groźną maskę jeszcze kilkanaście lat po odłowie. Szczyt reakcji przypadł na siódmy rok, a po 17 latach, w 2023 roku, wrony przestały reagować. Prawdopodobnie wiele ptaków, które pamiętały odłów, już nie żyło.
Czy wrony przekazują sobie informacje o ludziach?
Tak. Na groźną maskę zaczęły reagować także wrony, których nigdy nie złapano. Ptaki uczą się od siebie nawzajem, kogo unikać, a efekt zaobserwowano nawet ponad kilometr od miejsca eksperymentu.
Dlaczego wrona atakuje ludzi wiosną?
Najczęściej broni młodych, które opuściły gniazdo i siedzą na ziemi lub nisko na gałęziach. Najlepiej spokojnie odejść kilkadziesiąt metrów i nie zbliżać się do podlota. Zachowanie mija po kilku tygodniach.
Czy wrony przynoszą prezenty?
Zdarza się to u ptaków regularnie dokarmianych przez tę samą osobę. Najsłynniejszy przypadek to Gabi Mann z Seattle, której wrony zostawiały guziki, kolczyki i kamyki. Nie jest to reguła, ale pokazuje, że wrony zapamiętują też ludzi, którzy są dla nich dobrzy.
Następnym razem, gdy wrona na trawniku przekrzywi głowę i przyjrzy ci się uważnie, pamiętaj, że to nie jest przypadkowe spojrzenie. Ona właśnie zapisuje twoją twarz. Od ciebie zależy, czy trafi na listę przyjaciół, czy wrogów. 🐦⬛
Źródła: Marzluff J. M. i in., „Lasting recognition of threatening people by wild American crows”, Animal Behaviour, 2010; Marzluff J. M. i in., „Brain imaging reveals neuronal circuitry underlying the crow’s perception of human faces”, PNAS, 2012; Swift K. N., Marzluff J. M., „Wild American crows gather around their dead to learn about danger”, Animal Behaviour, 2015; Liao D. A., Brecht K. F., Veit L., Nieder A., „Crows count the number of self-generated vocalizations”, Science, 2024; University of Washington, „Crows hold grudges against individual humans for up to 17 years”; BBC News Magazine, 2015.
