Redakcja Sztosowe
Deja vu to krótkotrwałe, trwające zwykle 10 do 30 sekund wrażenie, że aktualna sytuacja już kiedyś się wydarzyła, choć wiemy, że to niemożliwe. Doświadcza go 60 do 70% ludzi, najczęściej między 15. a 25. rokiem życia, a z wiekiem zjawisko pojawia się coraz rzadziej. Według współczesnej neuropsychologii deja vu nie jest wspomnieniem z poprzedniego życia ani dowodem na telepatię, lecz chwilowym rozjechaniem się dwóch procesów w mózgu: poczucia znajomości i faktycznego przypominania.
Tak właśnie można wytłumaczyć sytuację, gdy znajdujemy się w obcym miejscu, spoglądamy na jakiś przedmiot lub słyszymy fragment rozmowy i czujemy, jakby to wszystko było powtórką. Mózg wysyła sygnał „znam to”, a jednocześnie nie potrafi wskazać żadnego konkretnego wspomnienia, z którego ten sygnał pochodzi. Konflikt między obiema informacjami odczuwamy jako dziwne, lekko nierealne uczucie.
Zjawisko bada się od końca XIX wieku (nazwę ukuł francuski filozof Émile Boirac w 1876 roku), ale dopiero badania z ostatnich dwóch dekad, w tym eksperyment psychologa Marcina Małeckiego z Uniwersytetu SWPS, pozwoliły opisać jego mechanizm. Poniżej wyjaśniamy, co się dzieje w głowie, kiedy mamy deja vu, co je nasila i w jakich sytuacjach warto skonsultować je z lekarzem.
Czym jest deja vu
Określenie deja vu (fr. déjà vu) pochodzi z języka francuskiego i oznacza już widziane. Te słowa dobrze oddają istotę zjawiska: niekontrolowane przeświadczenie, że coś już się zdarzyło, połączone z pełną świadomością, że to przecież pierwszy raz. Właśnie ta świadomość odróżnia deja vu od fałszywego wspomnienia, w które naprawdę wierzymy.
Najczęściej odczuwamy je w nowym miejscu, z którym nie powinniśmy mieć żadnych skojarzeń: w obcym mieście, cudzym mieszkaniu, hotelowym korytarzu. Nie mamy wpływu na to, że się pojawia, i nie da się go wywołać na życzenie, co długo utrudniało badania laboratoryjne. Większość ludzi doświadcza go kilka razy w roku, osoby młode, często podróżujące i o wyższym wykształceniu nawet raz w miesiącu.
Wrażenie mogą wywoływać także przedmioty: kubki, porcelana, meble czy układ pokoju, które wydają się wyjątkowo znajome. Deja vu ma kilku „krewnych”: deja entendu (już słyszane), deja vecu (już przeżyte, z poczuciem, że wiemy, co zdarzy się za chwilę) oraz odwrotne jamais vu, gdy coś dobrze znanego, np. własne mieszkanie lub popularne słowo, nagle wydaje się zupełnie obce.
Przeniesienie poczucia znajomości
Zdaniem Marcina Małeckiego zjawisko jest złożone, ale da się pokazać jego mechanizm. Po przebadaniu około 200 osób badacz uznał, że deja vu to swoista gra umysłu, w której nie do końca świadomie uczestniczymy. Jego wnioski są zgodne z tzw. hipotezą znajomości opartej na podobieństwie, rozwijaną m.in. przez Anne Cleary z Colorado State University.
Chodzi o to, że gdy zauważymy w otoczeniu jeden znany przedmiot, układ przestrzenny lub zachowanie, przenosimy wrażenie znajomości na całą sytuację. Cleary potwierdziła to w wirtualnej rzeczywistości: uczestnicy, którzy oglądali scenę o takim samym układzie mebli jak wcześniej widziana, ale w innej scenerii, zgłaszali deja vu znacznie częściej, choć nie potrafili wskazać, co im przypomina.
Jeśli więc w jakimś pomieszczeniu zobaczymy wazon taki, jaki miała babcia, do której jeździliśmy na wakacje, pojawi się nieodparte wrażenie, że również jej stół, krzesła i tapeta wyglądały dokładnie tak, jak tu i teraz. Mózg nie odtwarza pojedynczego szczegółu, lecz „wypełnia” nim całą scenę, podobnie jak w badaniach nad tym, czy można usunąć lub zmienić wspomnienia, gdzie pamięć okazuje się rekonstrukcją, a nie nagraniem.
Co dzieje się w mózgu podczas deja vu
Za poczucie znajomości odpowiada kora okołowęchowa w przyśrodkowej części płata skroniowego, a za świadome przypominanie sobie szczegółów hipokamp. Zwykle oba systemy pracują zgodnie. W deja vu kora skroniowa „odpala” sygnał znajomości, hipokamp nie znajduje pasującego wspomnienia, a kora przedczołowa wykrywa konflikt i informuje nas, że coś się nie zgadza.
Badania Akiry O’Connora z Uniwersytetu St Andrews z użyciem rezonansu magnetycznego pokazały, że podczas wywołanego w laboratorium deja vu aktywne są przede wszystkim obszary czołowe odpowiedzialne za podejmowanie decyzji i rozwiązywanie konfliktów, a nie struktury pamięci. Deja vu jest więc raczej dowodem, że mózg sprawdza sam siebie i wyłapuje błąd, niż objawem awarii. To tłumaczy, dlaczego z wiekiem zjawisko zanika: starszy mózg rzadziej koryguje fałszywe sygnały znajomości, a nie rzadziej je generuje. Więcej o tym, jak działa nasz „komputer”, znajdziesz w ciekawostkach o ludzkim mózgu.
Co nasila deja vu: zestawienie czynników
Częstość deja vu zależy od wieku, stanu układu nerwowego i stylu życia. Poniższa tabela zbiera czynniki, które według badań zwiększają lub zmniejszają szansę na to doświadczenie.
Jeśli deja vu pojawia się u ciebie głównie po nieprzespanych nocach, warto sprawdzić, co jeszcze może stać za ciągłym zmęczeniem i brakiem energii, bo to najprostszy do usunięcia wyzwalacz.
Efekt zarażania znajomością
Eksperyment Małeckiego pokazał, że jeden znany element „zaraża” znajomością całe otoczenie. Sytuacja przestaje wydawać się przypadkowa i zaczyna wyglądać jak odbicie wspomnień, urywków z przeszłości, których w rzeczywistości nie ma.
Można się zorientować, kiedy deja vu jest grą umysłu. Jeśli w danym miejscu czujesz, że to już się zdarzyło, rozejrzyj się uważnie. Najprawdopodobniej zauważysz co najmniej jeden przedmiot, kolor, zapach lub układ pomieszczenia, który z jakiegoś powodu zapadł ci w pamięć w zupełnie innym kontekście.
Podobny mechanizm działa w snach: elementy dnia mieszają się z dawnymi wspomnieniami, a po przebudzeniu trudno odróżnić, co było realne. Wyjaśniamy to szerzej w artykule o tym, jak powstają sny i co dzieje się wtedy w mózgu.
Kiedy deja vu powinno niepokoić
Zwykłe deja vu jest zjawiskiem fizjologicznym: trwa kilkanaście sekund, pojawia się kilka razy w roku i nie towarzyszą mu inne objawy. Do neurologa warto zgłosić się, gdy spełniony jest choć jeden z poniższych warunków:
- Deja vu powtarza się bardzo często, np. kilka razy w tygodniu lub codziennie, i zawsze wygląda tak samo.
- Towarzyszy mu dziwny smak lub zapach, uczucie unoszenia się w żołądku, lęk, zaburzenia widzenia lub „odpłynięcie” na kilkadziesiąt sekund.
- Po epizodzie pojawia się zmęczenie, splątanie, luka w pamięci lub osoba nie reaguje przez chwilę na otoczenie.
- Zjawisko pojawiło się po raz pierwszy po 40. roku życia lub po urazie głowy.
- Deja vu łączy się z poczuciem, że wiesz, co stanie się za chwilę (deja vecu) i zdarza się w serii.
Taki obraz może odpowiadać aurze w padaczce płata skroniowego, którą dziś skutecznie się leczy. Podstawowym badaniem jest EEG, często uzupełnione rezonansem magnetycznym głowy. Do neurologa na NFZ potrzebne jest skierowanie od lekarza rodzinnego.
Deja vu w marketingu i codziennym życiu
Mechanizm przenoszenia znajomości jest wykorzystywany do wpływania na wybory, zdanie i zachowanie odbiorców. Marka, która powtarza ten sam kolor, kształt opakowania lub dźwięk, buduje poczucie „znam to”, a ludzie chętniej wybierają to, co wydaje im się znajome, nawet gdy nie pamiętają, skąd.
Ta wiedza jest przydatna w marketingu, gdzie chodzi o wywieranie wpływu na odbiorców treści: zbudowanie pozytywnego skojarzenia z jednym elementem przyciąga do całej oferty i pomaga osiągać cele sprzedażowe.
Dla nas samych deja vu ma jeszcze jedną zaletę: przypomina, że pamięć jest rekonstrukcją, a nie wiernym zapisem. Następnym razem, gdy poczujesz, że „to już było”, potraktuj to jako sygnał, że twój mózg właśnie wyłapał i poprawił własny błąd.
Najczęściej zadawane pytania
Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.
Co to jest deja vu i skąd się bierze?
Deja vu to trwające 10 do 30 sekund wrażenie, że obecna sytuacja już się wydarzyła, połączone ze świadomością, że to niemożliwe. Powstaje, gdy kora skroniowa wysyła sygnał znajomości, a hipokamp nie znajduje pasującego wspomnienia. Najczęściej wyzwala je pojedynczy znajomy element otoczenia, np. układ mebli, który mózg „rozlewa” na całą scenę.
Czy częste deja vu jest objawem choroby?
Zwykle nie. Kilka epizodów w roku, a u młodych osób nawet kilka w miesiącu, to norma. Do neurologa warto iść, gdy deja vu powtarza się codziennie, wygląda zawsze tak samo, towarzyszy mu dziwny smak, zapach, lęk, „odpłynięcie” lub luka w pamięci, albo pojawiło się po 40. roku życia. Taki obraz może oznaczać padaczkę płata skroniowego, którą diagnozuje się badaniem EEG.
Dlaczego młodzi ludzie mają deja vu częściej niż starsi?
Szczyt przypada na 15 do 25 lat, a po 60. roku życia zjawisko niemal znika. Badania Akiry O’Connora sugerują, że deja vu to efekt pracy kory przedczołowej, która wykrywa konflikt między poczuciem znajomości i brakiem wspomnienia. Młody mózg robi to bardzo sprawnie, starszy rzadziej wyłapuje taki błąd, więc rzadziej go odczuwamy.
Czy deja vu to dowód na poprzednie życie lub przewidywanie przyszłości?
Nie. W eksperymentach, w których wywołano deja vu w wirtualnej rzeczywistości, uczestnicy czuli, że wiedzą, co zdarzy się za chwilę, ale ich przewidywania nie były trafniejsze niż przypadek. Poczucie „wiem, co będzie” jest częścią samego złudzenia, a nie informacją o przyszłości.
Jak ograniczyć częste deja vu?
Najskuteczniej działa wysypianie się (7 do 9 godzin), ograniczenie przewlekłego stresu i alkoholu oraz regularny rytm dnia, bo zmęczenie i przeciążenie są głównymi wyzwalaczami. Samo deja vu nie wymaga leczenia. Jeśli mimo odpoczynku pojawia się bardzo często lub z dodatkowymi objawami, potrzebna jest konsultacja neurologiczna.
