Marzena Lewicka
Jest kilka minut przed świtem, mgła leży nad łąką, a z głębi lasu dobiega dźwięk, którego nie da się pomylić z niczym innym. Niski, chrapliwy, ciągnący się kilka sekund. Za moment odpowiada mu drugi, z przeciwnej strony doliny. Właśnie trwa rykowisko, czyli okres godowy jelenia szlachetnego, jedno z najbardziej widowiskowych zjawisk polskiej przyrody. I jedno z nielicznych, na które wystarczy przyjechać i po prostu stanąć w ciemności. 🦌
📌 W skrócie
- Rykowisko trwa zwykle od połowy września do połowy października i zajmuje około czterech tygodni. Kulminacja wypada najczęściej na przełomie miesięcy.
- Najlepsze godziny to godzina przed zachodem słońca i godzina przed świtem. Chłodna, bezwietrzna i pogodna noc niesie dźwięk najdalej.
- Ryk dorosłego byka słychać nawet z 2 do 4 kilometrów.
- W trakcie godów byk potrafi stracić około 30 procent masy ciała. Prawie nie żeruje, żyje z zapasów i głównie pije.
- Byk gromadzi wokół siebie chmarę, czyli grupę łań, której musi bronić przed rywalami. Do walki na poroża dochodzi rzadziej, niż się wydaje.
- Wrzesień i październik to szczyt kolizji z dziką zwierzyną na drogach. Zwierzęta przemieszczają się wtedy znacznie więcej niż zwykle.
🔊 Skąd bierze się ten dźwięk
Ryk jelenia to nie jest przypadkowy odgłos. To precyzyjny komunikat, a przy okazji dość bezwzględny system oceny konkurencji. Krtań byka w okresie godowym obniża się, a szyja wyraźnie grubieje, dzięki czemu zwierzę wydaje dźwięk o znacznie niższej częstotliwości niż na co dzień.
I właśnie wysokość tonu jest tu kluczowa. Im niższy i bardziej donośny głos, tym większe i silniejsze zwierzę za nim stoi. Pozostałe byki potrafią to ocenić na słuch, z odległości, bez zbliżania się na krok. Dlatego zdecydowana większość konfrontacji kończy się, zanim w ogóle się zacznie: słabszy rywal słyszy, z kim ma do czynienia, i po prostu się wycofuje.
💡 Ciekawostka: walka na poroża jest ostatecznością, bo jest ryzykowna dla obu stron. Splątane poroża potrafią zablokować się na trwałe, a rana zadana tykami bywa śmiertelna. Przyroda woli rozstrzygać takie sprawy głosem i paradą siły niż realnym pojedynkiem.
🗓️ Kiedy dokładnie jechać
Rykowisko nie ma sztywnej daty w kalendarzu. Uruchamia je skracający się dzień, a dokładny przebieg modyfikuje pogoda. Ciepła, sucha jesień potrafi je opóźnić, pierwsze chłodne noce zwykle wyraźnie je nasilają.
Terminy orientacyjne. W górach rykowisko zaczyna się zwykle nieco później niż na nizinach.
🕕 Pora dnia ma większe znaczenie niż miejsce
To najczęstszy błąd wyjazdów na rykowisko: ludzie przyjeżdżają w środku dnia, spędzają w lesie trzy godziny, nie słyszą nic i wracają rozczarowani. Byki ryczą przede wszystkim po zmroku i przed wschodem słońca.
Plan wieczoru
🌅 Dwa okna, w których naprawdę warto stać
Wieczór: bądź na miejscu około godziny przed zachodem słońca. Pierwsze głosy pojawiają się zwykle w chwili, gdy robi się na tyle ciemno, że przestajesz odróżniać kolory.
Poranek: wyjdź godzinę przed świtem. Ranek bywa nawet lepszy od wieczoru, bo powietrze jest chłodniejsze i spokojniejsze, a dźwięk niesie się dalej.
Sprzyja chłód, wysoka wilgotność, brak wiatru i pogodne niebo. Przeszkadza wiatr, deszcz i ciepła noc. Przyda się też termos, bo stanie bez ruchu w wilgotnym lesie o piątej rano wychładza szybciej, niż większość osób się spodziewa.
Zobacz również:
📍 Gdzie w Polsce
Jeleń szlachetny występuje w całej Polsce i rykowisko można usłyszeć w bardzo wielu kompleksach leśnych, także tuż pod dużymi miastami. Są jednak miejsca, gdzie zagęszczenie zwierząt i ukształtowanie terenu robią z tego prawdziwy spektakl.
- Bieszczady, przede wszystkim doliny i połoniny. Akustyka gór potrafi zwielokrotnić wrażenie.
- Puszcza Białowieska i okoliczne kompleksy Podlasia, gdzie głosów słychać zwykle najwięcej.
- Sudety i okolice Karkonoskiego Parku Narodowego, dobre dla mieszkańców południowo-zachodniej Polski.
- Mazury i Puszcza Piska, z dogodnym dojazdem i licznymi polanami.
- Puszcza Notecka, Bory Tucholskie i Puszcza Augustowska, klasyczne, rozległe tereny nizinne.
Nie musisz jednak jechać na drugi koniec kraju. Warto zapytać w najbliższym nadleśnictwie, bo leśnicy często sami organizują we wrześniu wieczory z nasłuchem i wskazują bezpieczne punkty.
✅ Zasady, o których łatwo zapomnieć
- Nie wchodź w głąb lasu po ciemku. Rykowisko to zjawisko do słuchania, nie do oglądania z bliska. Zostań na skraju lasu, na drodze leśnej albo przy polanie.
- Sprawdź zakazy wstępu. Część nadleśnictw i parków narodowych wprowadza we wrześniu okresowe ograniczenia. Mapa w aplikacji mBDL pokazuje aktualny stan.
- Nie wchodź do rezerwatów i ostoi zwierząt. Chęć zobaczenia byka nie jest usprawiedliwieniem.
- Zachowaj ciszę i nie świeć latarką w stronę głosów. Światło i hałas potrafią przerwać rykowisko na całą noc.
- Nigdy nie naśladuj ryku. Wabienie sprowadza byka wprost na ciebie, a rozgrzane godami zwierzę o masie ponad 200 kilogramów bywa nieobliczalne.
- Nie zbliżaj się do chmary. Jeśli przypadkiem znajdziesz się blisko, wycofaj się spokojnie i bez odwracania się plecami.
⚠️ Uwaga na drogach
Rykowisko wypycha zwierzynę na szlaki, którymi normalnie się nie porusza, a robi to głównie o zmierzchu i świcie, czyli dokładnie wtedy, gdy widoczność jest najgorsza. Jeśli zobaczysz jedno zwierzę przy drodze, załóż, że za nim idą kolejne. Co robić po kolizji i komu zgłosić szkodę, opisujemy w tekście o zderzeniu z dzikim zwierzęciem.
🦌 Kilka liczb, które robią wrażenie
Warto dodać, że jeleń nie jest jedynym zwierzęciem, które właśnie teraz przeżywa swój moment. Mniej więcej w tym samym czasie odbywa się bukowisko łosi, a nad naszymi głowami trwa największa migracja roku, o której pisaliśmy przy okazji jesiennego odlotu żurawi. Wrzesień jest w polskiej przyrodzie zdecydowanie najbardziej zatłoczonym miesiącem.
❓ Najczęstsze pytania o rykowisko
Czy jeleń podczas rykowiska jest niebezpieczny dla człowieka?
Jeleń unika ludzi i w normalnych warunkach ucieknie, zanim go zauważysz. W czasie godów byki są jednak pobudzone i znacznie mniej ostrożne, a przypadki szarży zdarzały się głównie wtedy, gdy człowiek wabił zwierzę głosem albo podszedł zbyt blisko chmary. Trzymanie dystansu w zupełności wystarczy.
Czym różni się rykowisko od bukowiska?
Rykowisko dotyczy jelenia szlachetnego, bukowisko łosia, a bekowisko danieli. Każdy z tych gatunków ma inny głos i nieco inny termin godów, choć wszystkie przypadają na wrzesień i październik.
Czy potrzebuję lornetki?
Do samego słuchania nie. Jeśli jednak chcesz mieć szansę zobaczyć sylwetkę byka o zmierzchu, przydaje się lornetka o dużej jasności, na przykład 8×42 lub 7×50. Aparat bez statywu i mocnego obiektywu raczej się nie sprawdzi.
Czy można wziąć ze sobą psa?
Zdecydowanie odradzamy. Pies spłoszy zwierzęta, a w lesie obowiązuje zakaz puszczania psów luzem poza terenem, gdzie jest to wyraźnie dozwolone.
Nie musisz zobaczyć ani jednego jelenia, żeby to był udany wieczór. W rykowisku najbardziej zapada w pamięć sam dźwięk i cisza, która zapada między jednym rykiem a drugim. 🌲
Źródła: materiały Lasów Państwowych i nadleśnictw (Piaski, Trzebielino, Białystok), opracowania przyrodnicze parków narodowych, dane o biologii jelenia szlachetnego.
