Fala upałów potrafi być znacznie groźniejsza, niż się wydaje. Kiedy słupek rtęci przekracza 30 stopni, a noce nie przynoszą ochłodzenia, organizm zaczyna mieć realny problem z odprowadzaniem ciepła. W skrajnych przypadkach kończy się to udarem cieplnym, czyli stanem bezpośredniego zagrożenia życia, w którym liczy się każda minuta. Problem w tym, że pierwsze objawy łatwo zlekceważyć albo pomylić ze zwykłym zmęczeniem słońcem. Warto więc wiedzieć, jak rozpoznać moment, w którym przegrzanie przestaje być niewinne, i co wtedy zrobić.

Spis treści

Czym właściwie jest udar cieplny

Udar cieplny to stan, w którym mechanizmy chłodzenia organizmu przestają nadążać i temperatura ciała wymyka się spod kontroli. W normalnych warunkach ciało broni się przed przegrzaniem głównie poprzez pocenie się i rozszerzanie naczyń krwionośnych skóry. Gdy jest bardzo gorąco i wilgotno, a do tego brakuje płynów, ten układ się załamuje. Temperatura wewnętrzna rośnie powyżej 40 stopni, a rozgrzana krew zaczyna uszkadzać mózg, serce, nerki i wątrobę.

To zasadnicza różnica między udarem cieplnym a łagodniejszymi formami przegrzania. Wyczerpanie cieplne czy bolesne skurcze mięśni są nieprzyjemne, ale zwykle mijają po odpoczynku w cieniu i nawodnieniu. Udar cieplny tym nie minie. Bez szybkiego schłodzenia i pomocy medycznej prowadzi do trwałych powikłań, a nawet śmierci.

Wyczerpanie cieplne, udar słoneczny i udar cieplny. Czym się różnią

W praktyce mówi się o kilku różnych stanach, które często są mylone, a to one decydują o tym, jak należy zareagować. Najłagodniejszy jest skurcz cieplny, czyli bolesne kurcze mięśni po wysiłku w upale. Poważniejsze jest wyczerpanie cieplne, w którym organizm jest już mocno odwodniony, ale wciąż się broni. Najgroźniejszy jest udar cieplny, gdy obrona całkowicie zawodzi.

Osobnym pojęciem jest udar słoneczny. To w gruncie rzeczy szczególna odmiana udaru cieplnego, wywołana bezpośrednim działaniem promieni słonecznych na nieosłoniętą głowę i kark. Mechanizm i zagrożenie są podobne, dlatego latem czapka czy kapelusz to nie tylko kwestia wygody.

Najprościej zebrać te różnice w jednej tabeli:

Stan	Temperatura ciała	Skóra	Charakterystyczne objawy
Wyczerpanie cieplne	zwykle 38 do 40 stopni	blada, wilgotna, obfite pocenie	osłabienie, ból i zawroty głowy, nudności, silne pragnienie, skurcze mięśni
Udar cieplny	powyżej 40 stopni	gorąca, zaczerwieniona, często sucha	splątanie, majaczenie, utrata przytomności, szybkie tętno, brak potu

Najważniejszy sygnał ostrzegawczy to zmiana zachowania i świadomości. Jeśli osoba przebywająca w upale staje się splątana, zaczyna majaczyć, traci kontakt albo przestaje się pocić mimo gorąca, to nie jest już zwykłe zmęczenie. To moment, w którym trzeba działać natychmiast.

Objawy alarmowe, przy których dzwonimy po pogotowie

Niektóre objawy oznaczają, że organizm przekracza granicę bezpieczeństwa i potrzebna jest pilna pomoc. Nie czekaj i wezwij pogotowie pod numerem 112 lub 999, jeśli u osoby przebywającej w gorącu pojawia się:

wysoka gorączka połączona z gorącą, suchą skórą,
splątanie, dezorientacja, bełkotliwa mowa lub dziwne zachowanie,
utrata przytomności albo trudność z wybudzeniem,
drgawki,
silne wymioty uniemożliwiające picie,
szybkie, płytkie oddychanie i mocno przyspieszone tętno.

W takiej sytuacji nie wystarczy posadzić kogoś w cieniu i podać wody. Schładzanie trzeba rozpocząć od razu, jeszcze zanim przyjedzie karetka, bo to właśnie pierwsze minuty rozstrzygają o rokowaniu.

Pierwsza pomoc krok po kroku

Postępowanie zależy od tego, z którym stanem mamy do czynienia. Inaczej pomagamy przy wyczerpaniu cieplnym, a inaczej przy pełnoobjawowym udarze.

Gdy podejrzewasz wyczerpanie cieplne

Jeśli osoba jest przytomna, poci się i skarży na osłabienie czy zawroty głowy, zwykle wystarczą proste działania:

przeprowadź ją w chłodne, zacienione i przewiewne miejsce,
poluzuj ubranie i połóż ją na plecach z lekko uniesionymi nogami,
schładzaj ciało, zwilżając skórę chłodną wodą i wachlując,
podawaj do picia chłodną wodę małymi łykami, najlepiej z dodatkiem elektrolitów.

Jeśli mimo tych działań stan się nie poprawia w ciągu kilkunastu, kilkudziesięciu minut albo wręcz się pogarsza, traktuj to jako sytuację poważną i dzwoń po pomoc.

Gdy podejrzewasz udar cieplny

Tutaj kolejność jest odwrotna. Najpierw ratujemy, potem dopiero myślimy o niuansach:

natychmiast zadzwoń pod 112 lub 999,
przenieś osobę w cień lub chłodne pomieszczenie i zdejmij nadmiar odzieży,
agresywnie schładzaj ciało, polewając je chłodną wodą, owijając mokrymi ręcznikami i wachlując, a okłady z lodu lub zimne kompresy przykładaj na kark, pachy i pachwiny,
jeśli osoba jest nieprzytomna, ale oddycha, ułóż ją w pozycji bocznej i kontroluj oddech,
nie podawaj nic do picia komuś, kto jest splątany lub traci przytomność, bo grozi to zachłyśnięciem.

Kluczowe jest tempo. Z danych medycznych wynika, że szybkie i prawidłowe schładzanie, rozpoczęte najlepiej w ciągu pierwszych 30 minut, potrafi obniżyć śmiertelność udaru cieplnego z kilkudziesięciu procent do około dziesięciu. To dlatego nie wolno czekać z chłodzeniem do przyjazdu karetki.

Kto jest najbardziej narażony

Udar cieplny może dopaść każdego, ale nie wszyscy są tak samo zagrożeni. W pierwszej kolejności na liście ryzyka są osoby, których organizm słabiej radzi sobie z termoregulacją lub które same nie zareagują na pierwsze sygnały:

seniorzy, u których odczuwanie pragnienia i zdolność pocenia się są osłabione,
niemowlęta i małe dzieci, które przegrzewają się znacznie szybciej niż dorośli,
osoby przewlekle chore, zwłaszcza z chorobami serca, cukrzycą, otyłością czy schorzeniami nerek,
osoby pracujące fizycznie lub trenujące w pełnym słońcu,
osoby pod wpływem alkoholu, który nasila odwodnienie i zaburza ocenę sytuacji.

Osobny, często niedoceniany czynnik to leki. Niektóre preparaty moczopędne, leki obniżające ciśnienie, część leków psychiatrycznych i neurologicznych oraz środki o działaniu antycholinergicznym mogą upośledzać pocenie się albo gospodarkę wodno-elektrolitową. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, zwłaszcza na serce czy ciśnienie, w czasie upałów warto zapytać lekarza, na co szczególnie uważać. Wysoka temperatura mocno obciąża też układ krążenia, dlatego dobrze jest na co dzień dbać o serce i wiedzieć, jak dbać o układ krwionośny.

Jak nie dopuścić do przegrzania

Najlepszą strategią pozostaje zwykła profilaktyka, czyli niedopuszczenie do tego, by organizm w ogóle zbliżył się do granicy. Latem warto trzymać się kilku prostych zasad:

pij regularnie, nie czekając na pragnienie, bo to już sygnał lekkiego odwodnienia,
unikaj wysiłku i przebywania na pełnym słońcu w najgorętszych godzinach, mniej więcej między 11 a 17,
noś przewiewne, jasne ubrania, nakrycie głowy i okulary przeciwsłoneczne,
zaciemniaj mieszkanie w dzień i wietrz je nocą, gdy temperatura spada,
jedz lekkie posiłki, bogate w warzywa i owoce o dużej zawartości wody,
nigdy nie zostawiaj dzieci ani zwierząt w zaparkowanym samochodzie, nawet na chwilę.

Podstawą jest jednak picie. To, ile i co dokładnie pić w czasie fali gorąca, opisaliśmy szczegółowo w osobnym poradniku o tym, jak zadbać o odpowiednie nawodnienie organizmu w upały. Jeśli szukasz szerszej listy sprawdzonych sposobów, zajrzyj też do naszego zestawienia porad o tym, jak przetrwać upały bez szkody dla zdrowia.

Najczęstsze pytania

Po czym poznać, że to już udar cieplny, a nie zwykłe zmęczenie?
Najważniejsze są dwa sygnały. Pierwszy to bardzo wysoka temperatura ciała połączona z gorącą skórą, drugi to zaburzenia świadomości, czyli splątanie, dziwne zachowanie, majaczenie lub utrata przytomności. Jeśli do tego dochodzi, że ktoś przestaje się pocić mimo gorąca, należy traktować to jako stan zagrożenia życia.

Czy przy udarze cieplnym można podawać wodę do picia?
Tylko osobie w pełni przytomnej i bez zaburzeń świadomości. Komuś splątanemu lub tracącemu przytomność nie podajemy nic do picia, bo grozi to zachłyśnięciem. W takiej sytuacji skupiamy się na schładzaniu ciała i czekamy na pogotowie.

Czy zimny prysznic albo lód to dobry pomysł na schłodzenie?
Tak, szybkie schładzanie jest tu najważniejsze. Chłodna woda, mokre ręczniki, wachlowanie oraz okłady na kark, pachy i pachwiny realnie obniżają temperaturę ciała. Ważne, by nie przerywać chłodzenia do czasu przyjazdu karetki.

Jak szybko rozwija się udar cieplny?
Czasem bardzo szybko, zwłaszcza u dzieci, seniorów i osób ćwiczących w upale. Stan może się pogorszyć w ciągu kilkunastu, kilkudziesięciu minut, dlatego pierwszych objawów nie wolno bagatelizować i przeczekiwać.

Upał to nie tylko kwestia gorszego samopoczucia. Przy odpowiednio wysokiej temperaturze i braku reakcji organizm potrafi znaleźć się w realnym niebezpieczeństwie w zaskakująco krótkim czasie. Dobra wiadomość jest taka, że udarowi cieplnemu da się skutecznie zapobiegać, a gdy już się pojawi, szybka i właściwa reakcja ratuje życie. Wystarczy znać objawy alarmowe i nie wahać się zadzwonić po pomoc.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. W przypadku objawów przegrzania lub udaru cieplnego skontaktuj się z lekarzem albo wezwij pomoc pod numerem 112.