Choroba zwyrodnieniowa stawów (artroza): objawy, przyczyny, leczenie

Choroba zwyrodnieniowa stawów (artroza) to przewlekła choroba całego stawu, w której stopniowo niszczeje chrząstka, a kość pod nią, błona maziowa i więzadła przebudowują się. Objawia się bólem przy ruchu i obciążaniu, krótką poranną sztywnością (zwykle do 30 minut), trzeszczeniem i coraz mniejszą ruchomością, najczęściej w kolanach, biodrach, dłoniach i kręgosłupie. Zmian w chrząstce nie da się cofnąć, ale ból i sprawność da się wyraźnie poprawić. Podstawą leczenia według międzynarodowych wytycznych są ćwiczenia, redukcja masy ciała przy nadwadze i dopiero potem leki.

To najczęstsza choroba stawów na świecie. Według analizy Global Burden of Disease opublikowanej w 2023 roku w „The Lancet Rheumatology” w 2020 roku chorowało na nią około 595 milionów ludzi, a liczba ta będzie rosła wraz ze starzeniem się społeczeństw. W klasyfikacji ICD 10 artroza ma kody od M15 do M19 (na przykład M17 to zwyrodnienie kolana, M16 biodra).

Objawy choroby zwyrodnieniowej stawów

Artroza rozwija się powoli, przez miesiące i lata, dlatego pierwsze sygnały łatwo zrzucić na zmęczenie albo pogodę. Typowe objawy to:

• ból przy ruchu i obciążaniu, który słabnie w spoczynku; w zaawansowanej chorobie może pojawiać się także w nocy,
• krótka sztywność po przebudzeniu lub po dłuższym siedzeniu, zwykle do 30 minut,
• ból startowy, czyli dolegliwości przy pierwszych krokach, które mijają po rozruszaniu,
• trzeszczenie i tarcie wyczuwalne przy zginaniu stawu (krepitacje),
• ograniczenie ruchomości, coraz trudniej w pełni zgiąć albo wyprostować staw,
• pogrubienie i zniekształcenie stawu, czasem okresowy obrzęk przy zaostrzeniu.

Zwyrodnienie kolana

Boli przy schodzeniu ze schodów, kucaniu i wstawaniu z niskiego krzesła. Kolano bywa sztywne po dłuższej jeździe samochodem, a przy zginaniu słychać chrzęst. Przy artrozie kolana często pojawia się też torbiel Bakera, która daje ucisk i ból z tyłu kolana.

Zwyrodnienie biodra

Ból czuć głównie w pachwinie, często promieniuje na przód uda, a nawet do kolana. Charakterystyczny sygnał: coraz trudniej założyć skarpetkę, obciąć paznokcie u stóp albo wsiąść do samochodu.

Zwyrodnienie stawów rąk

Na końcowych stawach palców pojawiają się twarde guzki Heberdena, a na środkowych guzki Boucharda. Typowy jest też ból u nasady kciuka przy odkręcaniu słoików. Takie zmiany bywają mylone z reumatoidalnym zapaleniem stawów, ale RZS atakuje raczej stawy u nasady palców i nadgarstki.

Zwyrodnienie kręgosłupa

Dotyczy najczęściej odcinka szyjnego i lędźwiowego. Daje sztywność i ból karku lub krzyża, który nasila się po długim staniu albo siedzeniu w jednej pozycji.

Co się dzieje w stawie przy artrozie

Chrząstka stawowa to gładka warstwa na końcach kości, dzięki której ślizgają się po sobie bez tarcia. W chorobie zwyrodnieniowej staje się cieńsza i szorstka, a kość pod nią twardnieje i tworzy na brzegach wyrośla, czyli osteofity. Błona maziowa okresowo się zapala, a mięśnie wokół stawu słabną.

Sama chrząstka nie ma nerwów ani naczyń krwionośnych, dlatego jej niszczenie długo nie boli. Ból pojawia się dopiero, gdy choroba obejmie kość, torebkę stawową i błonę maziową. To tłumaczy, dlaczego artroza potrafi latami rozwijać się bez objawów.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Nie ma jednej przyczyny. Artroza rozwija się, gdy obciążenie stawu przez lata przewyższa jego zdolność do regeneracji. Najważniejsze czynniki ryzyka to:

• wiek: pierwsze objawy pojawiają się zwykle po 45 roku życia,
• nadwaga i otyłość: przeciążają kolana i biodra, a tkanka tłuszczowa wydziela substancje, które podsycają stan zapalny,
• dawne urazy: zerwane więzadło krzyżowe albo uszkodzona łąkotka mogą po latach skończyć się zwyrodnieniem kolana,
• płeć i geny: kobiety, zwłaszcza po menopauzie, chorują częściej, a artroza rąk wyraźnie dziedziczy się w rodzinach,
• przeciążenia w pracy: długie klęczenie, kucanie i dźwiganie,
• słabe mięśnie ud: gorzej stabilizują kolano, więc chrząstka pracuje w trudniejszych warunkach.

Waga ma tu konkretny wymiar. W badaniu Messiera z 2005 roku każdy kilogram zrzuconej masy ciała zmniejszał nacisk na kolano o około 4 kg przy każdym kroku. Przy kilku tysiącach kroków dziennie daje to tony mniej obciążenia na dobę.

Jak sprawdzić, czy mam zwyrodnienie stawów

Rozpoznanie zwykle stawia się na podstawie wywiadu i badania. Brytyjskie wytyczne NICE z 2022 roku mówią wprost: jeśli masz co najmniej 45 lat, staw boli przy aktywności, a poranna sztywność trwa najwyżej 30 minut albo nie ma jej wcale, lekarz może rozpoznać artrozę bez prześwietlenia.

RTG zleca się, gdy obraz nie jest typowy albo przed planowaną operacją. Widać na nim zwężenie szpary stawowej, osteofity i zagęszczenie kości pod chrząstką. Obraz nie zawsze idzie w parze z bólem: ktoś z wyraźnymi zmianami na zdjęciu potrafi chodzić bez dolegliwości, a ktoś z niewielkimi zmianami cierpi mocno. Badania krwi wykonuje się głównie po to, żeby wykluczyć choroby zapalne, takie jak RZS czy dna moczanowa.

Samo strzelanie w stawach bez bólu i obrzęku nie jest objawem artrozy. O tym, czy strzelanie palcami szkodzi stawom, piszemy osobno.

Artroza a RZS: jak je odróżnić

Obie choroby bolą, ale mają inną przyczynę. Artroza to choroba zwyrodnieniowa, RZS to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje błonę maziową. Najprostsze różnice:

• sztywność poranna: przy artrozie do 30 minut, przy RZS zwykle ponad godzinę,
• które stawy: artroza często zajmuje jeden lub kilka dużych stawów niesymetrycznie, RZS symetrycznie drobne stawy dłoni i stóp,
• kiedy boli najbardziej: artroza po wysiłku i pod wieczór, RZS rano i po bezruchu,
• objawy ogólne: przy artrozie ich brak, przy RZS częste są zmęczenie i stan podgorączkowy, a w badaniach krwi podwyższone wskaźniki zapalne.

Leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów

Celem jest mniejszy ból, lepsza sprawność i wolniejszy postęp choroby. Wytyczne OARSI (Międzynarodowe Towarzystwo Badań nad Chorobą Zwyrodnieniową Stawów) z 2019 roku oraz amerykańskiego ACR z 2019 roku zgadzają się co do kolejności: najpierw ruch i waga, potem leki, a operacja na końcu. Oto jak oceniają poszczególne metody.

Źródła: Bannuru i wsp., wytyczne OARSI, Osteoarthritis and Cartilage 2019; Kolasinski i wsp., wytyczne ACR i Arthritis Foundation 2019; NICE NG226 (2022).

Dobrze działają też proste pomoce: wygodne buty z amortyzacją, laska trzymana w ręce po przeciwnej stronie niż chory staw, orteza przy artrozie kciuka. Ciepło (termofor, ciepła kąpiel) zwykle łagodzi sztywność, a zimny okład pomaga, gdy staw jest obrzęknięty.

Ruch przy artrozie: dlaczego pomaga i jak zacząć

Wiele osób po diagnozie zaczyna oszczędzać staw. To błąd. Chrząstka nie ma naczyń krwionośnych i odżywia się płynem stawowym, który ruch wtłacza w nią jak w gąbkę. Silne mięśnie uda i pośladków działają jak amortyzator i odciążają kolano oraz biodro. Bez ruchu mięśnie słabną, staw sztywnieje, a ból paradoksalnie rośnie.

Jakie ćwiczenia wybrać

• marsz i nordic walking: najprostszy start, kije odciążają kolana na podejściach,
• rower, także stacjonarny: zgina kolano bez uderzeń,
• pływanie i ćwiczenia w wodzie: woda odciąża stawy, dobre przy zwyrodnieniu biodra,
• ćwiczenia wzmacniające: wstawanie z krzesła bez pomocy rąk, unoszenie wyprostowanej nogi w leżeniu, mostek biodrowy,
• tai chi i joga: poprawiają równowagę i ruchomość, mają dobre wyniki w badaniach przy artrozie kolana.

Ile ruchu i kiedy zwolnić

Cel jest taki sam jak dla zdrowych dorosłych według WHO: 150 do 300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo plus ćwiczenia wzmacniające co najmniej 2 dni w tygodniu. Zaczynaj od krótkich odcinków, na przykład 10 minut marszu dwa razy dziennie, i co tydzień dokładaj trochę. Umiarkowany ból w trakcie ćwiczeń jest dopuszczalny, jeśli następnego dnia rano wraca do zwykłego poziomu. Ostry ból, nowy obrzęk albo ból, który utrzymuje się dłużej niż dobę, to znak, żeby zmniejszyć obciążenie.

A co z bieganiem? Metaanaliza Alentorna i współpracowników z 2017 roku wykazała, że artroza bioder i kolan dotyczyła 3,5% biegaczy rekreacyjnych, 10,2% osób nieaktywnych i 13,3% zawodowców. Rekreacyjne bieganie nie niszczy więc zdrowych stawów, więcej piszemy o tym w tekście czy bieganie jest zdrowe. Przy już rozpoznanym, bolesnym zwyrodnieniu lepiej jednak zacząć od marszu i roweru.

Dieta przy zwyrodnieniu stawów

Nie ma produktów, które niszczą chrząstkę, ani takich, które ją odbudowują. Dla stawów liczy się przede wszystkim masa ciała, więc najlepiej sprawdza się zwykła zbilansowana dieta z dużą ilością warzyw, roślin strączkowych, pełnoziarnistych produktów i ryb, na przykład w stylu śródziemnomorskim. Ograniczaj to, co najłatwiej dokłada kilogramów: słodkie napoje, słodycze, fast food i alkohol. Wyjątkiem jest dna moczanowa, przy której naprawdę trzeba uważać na podroby, owoce morza, piwo i napoje z fruktozą, ale to inna choroba niż artroza.

Kiedy iść do lekarza

Zacznij od lekarza rodzinnego, który w razie potrzeby skieruje do ortopedy lub reumatologa, a na fizjoterapię w ramach NFZ. Nie zwlekaj, jeśli:

• staw nagle mocno spuchł, jest gorący i zaczerwieniony,
• masz gorączkę albo wyraźnie gorzej się czujesz,
• ból budzi cię w nocy i narasta z tygodnia na tydzień,
• staw się blokuje, ucieka albo nie możesz na nim stanąć,
• sztywność poranna trwa dłużej niż godzinę.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani fizjoterapeuty.