Epoki literackie po kolei: daty, cechy, twórcy i lektury (tabela)

Epoki literackie po kolei to: starożytność (antyk), średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji oraz literatura powojenna i współczesna. W szkole omawia się więc 11 epok. Poniżej masz je w jednej tabeli z datami dla Polski i Europy, cechą każdej epoki w jednym zdaniu, twórcami i lekturami, a niżej krótkie omówienie i sposób na zapamiętanie kolejności.

Epoki literackie po kolei: tabela z datami, cechami i lekturami

Granice epok są umowne i przyjęte w polskich podręcznikach do języka polskiego. W nawiasie daty dla literatury europejskiej.

Daty w tabeli to tak zwana periodyzacja, czyli umowny podział historii literatury. Granicą bywa książka (romantyzm zaczyna się w 1822 roku wydaniem „Ballad i romansów” Mickiewicza), polityka (oświecenie liczy się od wyboru Stanisława Augusta Poniatowskiego na króla w 1764 roku) albo wojna i powstanie (pozytywizm rodzi się po klęsce powstania styczniowego 1863 do 1864). Dlatego w różnych podręcznikach zobaczysz czasem rok różnicy.

Charakterystyka epok literackich w pigułce

Starożytność: mity, Homer i tragedia grecka

Antyk to Grecja i Rzym, a obok nich Biblia. Z tej epoki pochodzą mitologia, epos („Iliada” i „Odyseja” Homera), tragedia („Antygona” Sofoklesa) i filozofia Platona oraz Arystotelesa. Hasła, które warto znać na sprawdzian: mimesis (sztuka jako naśladowanie), katharsis (oczyszczenie przez przeżycie tragedii), tragizm i harmonia.

Średniowiecze: teocentryzm i pierwsze teksty po polsku

W centrum stoi Bóg, a życie ziemskie traktuje się jak przygotowanie do wieczności. Ludziom pokazuje się wzorce: rycerza („Pieśń o Rolandzie”), świętego ascetę („Legenda o świętym Aleksym”) i władcę. W Polsce epoka zaczyna się wraz z chrztem w 966 roku. Najważniejsze zabytki po polsku to „Bogurodzica”, „Lament świętokrzyski” i „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, w której pojawia się motyw danse macabre.

Renesans: humanizm i złoty wiek polskiej literatury

Odrodzenie wraca do antyku i stawia w centrum człowieka. W Polsce to czas Mikołaja Reja, który pisał po polsku, i Jana Kochanowskiego, autora „Pieśni”, „Fraszek”, „Trenów” napisanych po śmierci córki Urszuli i pierwszej polskiej tragedii, „Odprawy posłów greckich” (wystawionej w 1578 roku). Na Zachodzie to epoka Petrarki, Szekspira i Cervantesa.

Barok: vanitas, kontrasty i sarmatyzm

Barok lubi paradoksy, zaskakujące metafory (koncepty) i przepych. Ważny motyw to vanitas, czyli przekonanie o marności świata. Mikołaj Sęp Szarzyński pisał niespokojne sonety religijne, Jan Andrzej Morsztyn dworskie wiersze miłosne. Szlachecką kulturę sarmatyzmu najlepiej pokazują „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska.

Oświecenie: rozum, satyra i naprawa państwa

Epoka wierzy, że rozum i edukacja naprawią świat. Ulubione gatunki to bajka, satyra i komedia. W Polsce to czas Ignacego Krasickiego („Bajki i przypowieści”, „Satyry”), Komisji Edukacji Narodowej i Sejmu Czteroletniego, przy którym powstał „Powrót posła” Niemcewicza. Z literatury obcej w szkole czyta się „Kandyda” Woltera.

Romantyzm: uczucie, mistyka i walka o niepodległość

Romantycy odrzucają chłodny rozum: liczą się uczucie, wiara, ludowość i świat duchów. Po upadku powstania listopadowego (1830 do 1831) najważniejsi poeci tworzą na emigracji, a literatura staje się walką o wolną Polskę. Kanon to „Ballady i romanse”, „Dziady” cz. III i „Pan Tadeusz” Mickiewicza oraz „Kordian” Słowackiego. Pojawia się mesjanizm, czyli wizja Polski jako Chrystusa narodów.

Pozytywizm: praca u podstaw i realistyczna powieść

Po klęsce powstania styczniowego pisarze stawiają na naukę i codzienną pracę: praca organiczna miała wzmacniać gospodarkę, a praca u podstaw edukować najbiedniejszych. Najważniejszym gatunkiem jest realistyczna powieść: „Lalka” Prusa i „Nad Niemnem” Orzeszkowej. Sienkiewicz pisze Trylogię „ku pokrzepieniu serc”, a w 1905 roku dostaje Nagrodę Nobla, pierwszą dla polskiego pisarza.

Młoda Polska: dekadentyzm i kult artysty

Na przełomie wieków wraca pesymizm, poczucie kryzysu i fascynacja sztuką dla sztuki. Kierunki epoki to symbolizm, impresjonizm, ekspresjonizm i naturalizm. W szkole omawia się „Wesele” Wyspiańskiego, „Ludzi bezdomnych” Żeromskiego i „Chłopów” Reymonta, nagrodzonych Noblem w 1924 roku. Z poezji: Kazimierz Tetmajer, Jan Kasprowicz i Leopold Staff.

Dwudziestolecie międzywojenne: awangarda i katastrofizm

Odzyskanie niepodległości w 1918 roku daje literaturze swobodę i chęć eksperymentu. Działają poeci Skamandra (Tuwim, Lechoń, Iwaszkiewicz), futuryści i Awangarda Krakowska, a prozę zmieniają Gombrowicz („Ferdydurke”), Schulz („Sklepy cynamonowe”) i Witkacy. W latach 30. narasta katastrofizm, czyli przeczucie nadchodzącej zagłady.

Literatura wojny i okupacji: pokolenie Kolumbów

To najkrótsza epoka, tylko sześć lat. Tworzą ją młodzi poeci urodzeni około 1920 roku, nazywani pokoleniem Kolumbów: Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy zginęli w powstaniu warszawskim. W konspiracji w 1943 roku ukazały się „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, opowieść o Rudym, Alku i Zośce.

Literatura powojenna i współczesna: od rozliczeń do Nobla

Najpierw pisarze rozliczają się z wojną i obozami: opowiadania Tadeusza Borowskiego, „Inny świat” Gustawa Herlinga o sowieckim łagrze. Od 1949 roku obowiązuje socrealizm, przełomem jest odwilż 1956 roku, a po 1989 roku literatura staje się wolna i bardzo różnorodna. Polscy nobliści tego okresu to Czesław Miłosz (1980), Wisława Szymborska (1996) i Olga Tokarczuk (nagroda za 2018 rok).

Sinusoida epok: rozum i uczucie na zmianę

Nauczyciele często rysują epoki jako sinusoidę albo wahadło. Każda epoka reaguje na poprzednią i przechyla się w przeciwną stronę:

• rozum, ład, człowiek: starożytność, renesans, oświecenie, pozytywizm,
• wiara, uczucie, niepokój: średniowiecze, barok, romantyzm, Młoda Polska.

Ten schemat od razu podpowiada kolejność: po „rozumnym” oświeceniu musi przyjść „uczuciowy” romantyzm, a po nim „praktyczny” pozytywizm. W XX wieku sinusoida się rozmywa, bo epoki są krótkie i wyznaczają je wojny.

Jak zapamiętać kolejność epok literackich

Zapamiętaj zdanie, w którym pierwsze litery wyrazów to pierwsze litery epok: „Stara Świnka Rano Bardzo Ochoczo Rzuca Pomidorami, Mama Dzwoni, Wujek Wraca”. Kolejno: Starożytność, Średniowiecze, Renesans, Barok, Oświecenie, Romantyzm, Pozytywizm, Młoda Polska, Dwudziestolecie, Wojna, Współczesność.

Drugi sposób to przypięcie do epoki jednej lektury, którą na pewno kojarzysz: Antygona, Bogurodzica, Treny, Pasek, Krasicki, Pan Tadeusz, Lalka, Wesele, Ferdydurke, Kamienie na szaniec, Szymborska. Jeśli piszesz wypracowanie, w którym zestawiasz bohaterów z dwóch epok, pomoże poradnik jak napisać charakterystykę porównawczą krok po kroku. Terminy próbnych i właściwych egzaminów sprawdzisz w kalendarzu roku szkolnego 2026/2027, a przed dłuższą nauką zajrzyj do tekstu o tym, co jeść, żeby sprawniej myśleć. Na dobry początek wypracowania przydadzą się cytaty o szkole i nauce.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.