Maria Konopka
Czym są epoki literackie?
Epoki literackie to okresy w historii literatury wyodrębniane na podstawie wspólnych cech – dominujących idei, stylu, filozofii i estetyki twórczości danego czasu. Każda epoka wyrastała z poprzedniej i jednocześnie stanowiła reakcję na jej ograniczenia lub przesyt. Znajomość epok literackich jest kluczowa dla rozumienia kontekstu historycznego dzieł literackich.
Epoki literackie po kolei – chronologiczny przegląd
| Epoka | Przybliżone daty | Główne cechy | Kluczowi twórcy |
|---|---|---|---|
| Starożytność | do V w. n.e. | Mitologia, filozofia, epika heroiczna | Homer, Sofokles, Wergiliusz |
| Średniowiecze | V–XV w. | Teocentryzm, ascetyzm, hagiografia | Dante, Chaucer, anonimowi kronikarze |
| Renesans | XIV–XVII w. | Humanizm, powrót do antyku, optymizm | Kochanowski, Shakespeare, Petrarka |
| Barok | XVII – pocz. XVIII w. | Przepych, vanitas, kontrasty, mistycyzm | Morsztyn, Naborowski, Calderon |
| Oświecenie | XVIII w. | Rozum, krytycyzm, publicystyka, satyra | Krasicki, Voltaire, Rousseau |
| Romantyzm | koniec XVIII – poł. XIX w. | Uczucia, irracjonalizm, patriotyzm, natura | Mickiewicz, Słowacki, Goethe, Byron |
| Pozytywizm | poł. XIX w. – ok. 1890 | Praca organiczna, realizm, scjentyzm | Prus, Orzeszkowa, Sienkiewicz |
| Młoda Polska | ok. 1890–1918 | Dekadentyzm, symbolizm, impresjonizm | Wyspiański, Kasprowicz, Staff |
| Dwudziestolecie Międzywojenne | 1918–1939 | Awangarda, futuryzm, katastrofizm | Tuwim, Leśmian, Witkacy |
| Literatura po 1945 | 1945–współcześnie | Rozliczenie z wojną, postmodernizm, pluralizm | Szymborska, Herbert, Miłosz |
Najważniejsze epoki literackie – charakterystyki
Renesans – powrót do człowieka
Renesans (fr. renaissance – odrodzenie) to epoka, w której centrum wszechświata stał się człowiek, a nie Bóg. Hasło „Jestem człowiekiem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” streszcza ducha humanizmu. W Polsce rozkwit renesansu to przede wszystkim Jan Kochanowski i jego „Treny” – pierwsza w literaturze polskiej głęboka analiza osobistego cierpienia.
Romantyzm – epoka uczucia i walki
Romantyzm w Polsce miał wymiar szczególnie patriotyczny – rozwinął się w czasach rozbiorów. Wielka Trójka: Mickiewicz, Słowacki, Krasiński tworzyła literaturę narodową, w której poezja miała moc wyzwoleńczą. „Dziady” cz. III i „Kordian” to do dziś kluczowe lektury szkolne.
Pozytywizm – literatura w służbie społeczeństwa
Pozytywizm odwrócił się od romantycznego indywidualizmu i postawił na pracę organiczną i pracę u podstaw. Powieść stała się głównym gatunkiem – „Lalka” Prusa i „Nad Niemnem” Orzeszkowej to szczyty polskiego realizmu XIX-wiecznego.
Jak zapamiętać kolejność epok?
Pomocny może być mnemotechnik: „Staży. Śre. Re. Ba. Oś. Ro. Po. Mło. Dwie. Po” – pierwsze litery: Starożytność, Średniowiecze, Renesans, Barok, Oświecenie, Romantyzm, Pozytywizm, Młoda Polska, Dwudziestolecie, Literatura po 1945. Można też tworzyć własne skojarzenia z kluczowymi datami i twórcami.
Podsumowanie
Epoki literackie od starożytności po współczesność to 10 głównych okresów, z których każdy wnosił nowe idee, style i wartości. Chronologicznie: Starożytność → Średniowiecze → Renesans → Barok → Oświecenie → Romantyzm → Pozytywizm → Młoda Polska → Dwudziestolecie Międzywojenne → Literatura po 1945. Znajomość tej chronologii i charakterystycznych cech każdej epoki to podstawa orientacji w historii literatury polskiej i światowej.
