Redakcja Sztosowe
Superbakterie, czyli bakterie oporne na antybiotyki, odpowiadają bezpośrednio za około 1,27 miliona zgonów rocznie na świecie i przyczyniają się do kolejnych 4,95 miliona (dane The Lancet za 2019 rok, aktualizowane w analizach z 2024 roku). Światowa Organizacja Zdrowia w maju 2024 roku opublikowała zaktualizowaną listę priorytetowych patogenów bakteryjnych (Bacterial Priority Pathogens List, BPPL 2024), która obejmuje 15 rodzin bakterii podzielonych na trzy grupy: krytyczną, wysoką i średnią.
Lista WHO nie jest tylko ostrzeżeniem. Jej celem jest ukierunkowanie badań i finansowania na nowe antybiotyki przeciw bakteriom, na które obecne leki przestają działać. Od pierwszej listy z 2017 roku na rynek weszło zaledwie kilkanaście nowych antybiotyków, a większość z nich to modyfikacje znanych klas, dlatego aktualizacja 2024 zaostrzyła priorytety.
Bakterie z listy WHO łączy jedno: zdolność uodparniania się na szerokie spektrum antybiotyków, w tym na leki ostatniej szansy, takie jak karbapenemy i kolistyna. Dla pacjenta oznacza to dłuższe leczenie, więcej powikłań i wyższą śmiertelność, zwłaszcza w szpitalach, gdzie superbakterie rozprzestrzeniają się najszybciej.
Superbakterie: zagrożenie dla ludzkości
Antybiotykooporność (AMR) jest przez WHO zaliczana do 10 największych zagrożeń zdrowia publicznego. Według prognoz opublikowanych w The Lancet w 2024 roku do 2050 roku bezpośrednio z powodu superbakterii umrze łącznie 39 milionów ludzi, a liczba zgonów rocznie wzrośnie do około 1,9 miliona. Najszybciej rośnie zagrożenie dla osób po 70. roku życia.
Starszy raport O’Neilla dla rządu brytyjskiego szacował, że w czarnym scenariuszu superbakterie mogą powodować nawet 10 milionów zgonów rocznie do 2050 roku, czyli tyle, ile dziś zabierają nowotwory. Nowsze modele są ostrożniejsze, ale kierunek jest ten sam: bez nowych leków i rozsądnego stosowania obecnych, rutynowe operacje i chemioterapia staną się znacznie bardziej ryzykowne.
W walkę włączyła się ONZ. W 2016 roku 193 państwa członkowskie podpisały deklarację uznającą antybiotykooporność za jedno z największych zagrożeń współczesnej medycyny, a we wrześniu 2024 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło nową deklarację polityczną z celem zmniejszenia liczby zgonów z powodu AMR o 10 procent do 2030 roku. W Polsce koordynuje to Narodowy Program Ochrony Antybiotyków.
Jaki jest cel listy WHO
Lista najniebezpieczniejszych superbakterii nie ma charakteru symbolicznego. Powstała po to, by wskazać koncernom farmaceutycznym, instytutom badawczym i rządom, przeciw którym bakteriom nowe antybiotyki są potrzebne najpilniej, i by uporządkować publiczne finansowanie badań.
Problem polega na tym, że opracowanie nowego antybiotyku kosztuje orientacyjnie 1 do 1,5 miliarda dolarów, a lek z definicji powinien być stosowany oszczędnie, więc dla firm nie jest to opłacalny biznes. Dr Marie-Paule Kieny, ówczasna zastępczyni dyrektora generalnego WHO, podkreślała przy ogłaszaniu pierwszej listy, że jeśli pozostawimy sprawę wyłącznie rynkowi, nowe antybiotyki powstaną zbyt późno.
Superbakterie rosną w siłę głównie przez nadużywanie antybiotyków: w leczeniu infekcji wirusowych, na które nie działają, w hodowli zwierząt i przez przerywanie kuracji. Dlatego druga funkcja listy to edukacja: lekarze mają sięgać po antybiotyk tylko wtedy, gdy jest potrzebny, co dobrze pokazuje przykład, jak odróżnić anginę paciorkowcową od wirusowej przed sięgnięciem po receptę.
Superbakterie: podział na grupy
WHO dzieli superbakterie na trzy grupy priorytetowe. W grupie krytycznej znalazły się bakterie o najwyższej śmiertelności, oporne na leki ostatniej szansy, dla których praktycznie nie ma skutecznych alternatyw. Są to głównie patogeny szpitalne atakujące pacjentów na oddziałach intensywnej terapii, po operacjach i z obniżoną odpornością.
Grupa wysoka obejmuje bakterie powszechne w populacji, które szybko nabierają oporności i powodują duże obciążenie chorobowe: od zatruć pokarmowych po choroby przenoszone drogą płciową. W grupie średniej są patogeny, dla których wciąż istnieją działające antybiotyki, ale oporność rośnie i wymaga monitorowania.
Lista 2024 powstała we współpracy WHO z ekspertami z całego świata metodą wieloczynnikowej analizy decyzyjnej, która uwzględnia śmiertelność, zakaźność, obciążenie systemów zdrowia, dostępność leczenia i to, ile nowych leków jest w fazie badań. Nowością 2024 jest dodanie do grupy krytycznej prątka gruźlicy opornego na ryfampicynę i przeniesienie pałeczki ropy błękitnej z grupy krytycznej do wysokiej.
Grupa I: zagrożenie krytyczne
Pierwszą bakterią grupy krytycznej jest Acinetobacter baumannii oporna na karbapenemy. Wywołuje zakażenia oportunistyczne u najciężej chorych: zapalenie płuc u pacjentów pod respiratorem, sepsę i zakażenia ran. Przeżywa na suchych powierzchniach szpitalnych przez tygodnie, a śmiertelność w zakażeniach krwi sięga 40 do 60 procent.
Drugą pozycję zajmują Enterobacterales oporne na karbapenemy i cefalosporyny III generacji, przede wszystkim Klebsiella pneumoniae i Escherichia coli. To bakterie jelitowe, które w sprzyjających warunkach wywołują zakażenia układu moczowego, krwi i jamy brzusznej. Oporność typu NDM i KPC rozprzestrzenia się w polskich szpitalach od ponad dekady, dlatego pacjenci są przy przyjęciu badani na nosicielstwo. Więcej o tym, jak groźna bywa zwykła E. coli w jedzeniu, piszemy w osobnym tekście.
Grupę krytyczną zamyka nowość z 2024 roku: Mycobacterium tuberculosis oporny na ryfampicynę, czyli prątek gruźlicy lekoopornej. Gruźlica wciąż zabija ponad 1,2 miliona osób rocznie, a leczenie postaci opornej trwa od 6 do 20 miesięcy i jest wielokrotnie droższe od standardowego.
Grupa II: zagrożenie wysokie
W grupie wysokiej znalazły się Salmonella Typhi i Shigella oporne na fluorochinolony (dur brzuszny i czerwonka, problem głównie w Azji i Afryce, ale coraz częściej przywożony z podróży) oraz Enterococcus faecium oporny na wankomycynę (VRE), który powoduje zakażenia dróg moczowych, wsierdzia i krwi u pacjentów szpitalnych.
Jest tu także Pseudomonas aeruginosa (pałeczka ropy błękitnej) oporna na karbapenemy, przeniesiona z grupy krytycznej dzięki kilku nowym lekom, które na nią działają. Wywołuje zapalenie płuc, zakażenia ran oparzeniowych i ucha. Gronkowiec złocisty MRSA, oporny na metycylinę i częściowo wankomycynę, pozostaje najczęstszą superbakterią w Europie: w Polsce odpowiada za około 15 procent inwazyjnych zakażeń gronkowcowych.
Grupę zamyka Neisseria gonorrhoeae oporna na cefalosporyny III generacji i fluorochinolony. Rzeżączka jest drugą najczęstszą bakteryjną chorobą przenoszoną drogą płciową na świecie, a szczepy oporne na ceftriakson, ostatni skuteczny lek, pojawiły się już w Europie. Z listy 2024 usunięto natomiast Helicobacter pylori i Campylobacter, które były w poprzedniej wersji.
Grupa III: zagrożenie średnie
W grupie średniej są cztery patogeny. Pierwszym jest Streptococcus pneumoniae (dwoinka zapalenia płuc) oporna na makrolidy, odpowiedzialna za zapalenia płuc, ucha i opon mózgowych. Przeciw niej skutecznie chroni szczepienie, które w Polsce jest obowiązkowe dla dzieci i bezpłatne dla seniorów po 65. roku życia.
Haemophilus influenzae oporny na ampicylinę wywołuje zapalenie płuc, zatok i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u małych dzieci. Do grupy średniej dodano w 2024 roku także paciorkowce grupy A (oporne na makrolidy, przyczyna anginy i płonicy) oraz grupy B (oporne na penicylinę, groźne dla noworodków).
Dla każdego z nas najważniejsze są cztery zasady: antybiotyk tylko na receptę i tylko na infekcję bakteryjną, pełna kuracja zgodnie z zaleceniem (nawet gdy objawy miną wcześniej), szczepienia, które zapobiegają zakażeniom i tym samym zmniejszają zużycie antybiotyków, oraz higiena rąk. Warto też wiedzieć, jak długo organizm oczyszcza się z antybiotyku, i nie sięgać po tzw. naturalne antybiotyki jako zamiennik leczenia poważnych zakażeń: mogą wspierać odporność, ale nie leczą sepsy ani zapalenia płuc.
Najczęściej zadawane pytania
Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.
Co to są superbakterie?
Superbakterie to potoczna nazwa bakterii opornych na wiele antybiotyków (wielolekoopornych), w tym często na leki ostatniej szansy, takie jak karbapenemy czy wankomycyna. Zakażenia nimi są trudne do leczenia, trwają dłużej i częściej kończą się zgonem, zwłaszcza u pacjentów szpitalnych.
Które superbakterie są najgroźniejsze według WHO?
W grupie krytycznej listy WHO 2024 są trzy patogeny: Acinetobacter baumannii oporny na karbapenemy, Enterobacterales (m.in. Klebsiella pneumoniae i E. coli) oporne na karbapenemy i cefalosporyny III generacji oraz prątek gruźlicy oporny na ryfampicynę.
Ile osób umiera rocznie z powodu superbakterii?
Według analizy opublikowanej w The Lancet antybiotykooporność była bezpośrednią przyczyną około 1,27 miliona zgonów w 2019 roku i przyczyniła się do 4,95 miliona. Prognozy na 2050 rok mówią o około 1,9 miliona zgonów rocznie bezpośrednio z tego powodu.
Czy superbakterie występują w Polsce?
Tak. W polskich szpitalach od lat notuje się ogniska Klebsiella pneumoniae typu NDM, a MRSA odpowiada za około 15 procent inwazyjnych zakażeń gronkowcowych. Polska należy też do krajów UE o wysokim zużyciu antybiotyków w lecznictwie otwartym, co sprzyja rozwojowi oporności.
Jak chronić się przed superbakteriami?
Przyjmuj antybiotyki tylko na receptę i tylko przy infekcjach bakteryjnych, zawsze kończ pełną kurację, nie stosuj antybiotyków pozostałych z poprzedniego leczenia, szczep się (grypa, pneumokoki, krztusiec) i dbaj o higienę rąk. W szpitalu pytaj o dezynfekcję i stosuj się do zasad izolacji.
