w

Czy podróże w czasie są możliwe? Co mówi fizyka

Osoba z laptopem siedząca na tarczy starego zegara, symbol podróży w czasie

Czy podróże w czasie są możliwe? W przyszłość tak, i to dzieje się każdego dnia. Teoria względności Einsteina przewiduje, że czas płynie wolniej przy dużej prędkości i w silnej grawitacji. Zmierzono to zegarami atomowymi w samolotach, a satelity GPS muszą codziennie korygować swoje zegary o około 38 mikrosekund. Astronauta po pół roku na stacji kosmicznej wraca o kilka tysięcznych sekundy „młodszy”. Z przeszłością jest inaczej: równania fizyki dopuszczają egzotyczne rozwiązania, ale nikt nie zna sposobu, by je zrealizować, a większość fizyków, ze Stephenem Hawkingiem na czele, uważa, że przyroda na to nie pozwala.

Rodzaj podróży w czasieCzy możliwaNa czym to opieramy
W przyszłość dzięki prędkościTak, zmierzonaZegary w samolotach (1971), rozpad mionów, astronauci na ISS
W przyszłość dzięki grawitacjiTak, zmierzonaKorekta zegarów GPS, zegary optyczne różniące się wysokością o 33 cm
Skok o lata w przyszłośćW teorii takWymaga lotu z prędkością bliską prędkości światła, brak takiego napędu
W przeszłość przez tunel czasoprzestrzennyTylko w równaniachPotrzebna egzotyczna materia o ujemnej energii, nigdy jej nie zaobserwowano w takiej ilości
W przeszłość po zamkniętej krzywej czasopodobnejTylko w równaniachRozwiązania Gödla (1949) i Tiplera (1974) nie opisują naszego Wszechświata
Podróżnicy w czasie z relacji świadkówBrak dowodówKażdy znany przypadek ma prostsze wyjaśnienie

Podróż w przyszłość: to już się dzieje

W 1905 roku Einstein pokazał w szczególnej teorii względności, że zegar, który porusza się względem nas, chodzi wolniej. Dziesięć lat później w ogólnej teorii względności dodał drugi efekt: czas płynie wolniej tam, gdzie grawitacja jest silniejsza. Fizycy nazywają to dylatacją czasu. Kto leci szybko albo przebywa blisko masywnego ciała, ten po powrocie zastaje świat „dalej” w czasie niż on sam. To jest właśnie podróż w przyszłość, tyle że w codziennych warunkach liczona w miliardowych częściach sekundy.

Tarcza stopera, dylatacja czasu mierzona zegarami
unsplash.com

Zegary atomowe w samolotach: eksperyment Hafele i Keatinga

W październiku 1971 roku fizyk Joseph Hafele i astronom Richard Keating zabrali cztery cezowe zegary atomowe w rejsowe samoloty i oblecieli z nimi Ziemię dwa razy: raz na wschód, raz na zachód. Po powrocie porównali je z zegarami, które zostały w Obserwatorium Marynarki Wojennej USA. Zegary lecące na wschód straciły średnio 59 nanosekund, a lecące na zachód zyskały 273 nanosekundy. Wyniki zgodziły się z przewidywaniami Einsteina w granicach błędu pomiaru.

GPS w Twoim telefonie koryguje czas o 38 mikrosekund na dobę

Satelity GPS krążą około 20 tysięcy kilometrów nad Ziemią z prędkością blisko 14 tysięcy km/h. Słabsza grawitacja przyspiesza ich zegary o około 45 mikrosekund na dobę, a duża prędkość spowalnia je o około 7 mikrosekund. Netto zegar satelity ucieka do przodu o mniej więcej 38 mikrosekund dziennie. Brzmi niewinnie, ale sygnał radiowy pokonuje w tym czasie ponad 11 km. Bez poprawki relatywistycznej nawigacja w telefonie myliłaby się już po jednym dniu o kilka kilometrów, a błąd rósłby z każdą dobą.

Astronauci na ISS są podróżnikami w czasie

Międzynarodowa Stacja Kosmiczna pędzi z prędkością około 7,7 km/s. Na jej pokładzie czas płynie wolniej niż na Ziemi o ułamek rzędu trzech dziesięciomiliardowych. Po półrocznej misji astronauta wraca młodszy o około 0,005 sekundy od ludzi, którzy zostali na dole. Oleg Kononenko, który spędził w kosmosie łącznie ponad 1100 dni, „przeskoczył” w przyszłość o mniej więcej trzy setne sekundy.

Efekt widać też w przyrodzie. Miony, cząstki powstające w górnych warstwach atmosfery, żyją średnio około 2,2 mikrosekundy. Gdyby nie dylatacja czasu, prawie żaden nie doleciałby do powierzchni Ziemi. Docierają licznie, bo przy prędkości bliskiej prędkości światła ich „zegar” chodzi wielokrotnie wolniej. W 2010 roku fizycy z amerykańskiego NIST zmierzyli różnicę w biegu dwóch zegarów optycznych ustawionych zaledwie 33 cm wyżej i niżej. Czas naprawdę płynie trochę szybciej na piętrze niż na parterze.

Ile trzeba lecieć, żeby przeskoczyć o lata

Żeby skok w przyszłość był odczuwalny, trzeba zbliżyć się do prędkości światła. Tak wygląda to w liczbach dla jednego roku spędzonego na pokładzie statku:

  • 50% prędkości światła: na Ziemi minie około 1 roku i 2 miesięcy,
  • 90%: około 2,3 roku,
  • 99%: około 7 lat,
  • 99,99%: około 71 lat. Wracasz, a Twoi rówieśnicy są w wieku Twoich prawnuków.

To słynny paradoks bliźniąt: bliźniak, który odbył szybką podróż, wraca młodszy od brata. Nie ma w tym sprzeczności, bo tylko jeden z nich hamował, zawracał i przyspieszał. Problem jest techniczny: najszybsza sonda w historii, Parker Solar Probe, osiągnęła około 0,064% prędkości światła. Do 99% brakuje nam napędu i energii, o osłonach przed promieniowaniem nie wspominając.

Czy można cofnąć się w czasie

Tu odpowiedź brzmi: według dzisiejszej wiedzy nie. Ogólna teoria względności nie zabrania tego wprost, dlatego fizycy od dziesięcioleci szukają w jej równaniach furtek. Kilka znaleźli, ale każda wymaga warunków, których w naszym Wszechświecie nie widać.

Gwieździste niebo i Droga Mleczna nad miastem nocą
unsplash.com

Tunele czasoprzestrzenne

Tunel czasoprzestrzenny to skrót łączący dwa odległe miejsca czasoprzestrzeni. Pomysł pojawił się w 1935 roku jako „most Einsteina i Rosena”, ale taki most zamyka się szybciej, niż cokolwiek zdąży przez niego przejść. W 1988 roku Kip Thorne z kolegami z Caltechu pokazał, że tunel dałoby się utrzymać otwarty i zamienić w wehikuł czasu, gdyby wypełnić go egzotyczną materią o ujemnej gęstości energii. Takiej materii w potrzebnej ilości nikt nigdy nie zaobserwował. Thorne został później noblistą (za fale grawitacyjne) i konsultował naukowo film Interstellar.

Zamknięte krzywe czasopodobne

Tak fizycy nazywają drogę w czasoprzestrzeni, która wraca do własnego początku, czyli pętlę czasu. W 1949 roku logik Kurt Gödel podarował Einsteinowi na 70. urodziny rozwiązanie jego równań, w którym cały Wszechświat obraca się, a takie pętle są możliwe. Problem w tym, że nasz Wszechświat się nie obraca. W 1974 roku Frank Tipler opisał podobny efekt wokół nieskończenie długiego, wirującego walca. Nieskończenie długich walców też nie mamy.

Paradoks dziadka

Cofasz się w czasie i przez przypadek nie dopuszczasz do spotkania swoich dziadków. Nie rodzi się Twój rodzic, więc nie rodzisz się Ty, więc nikt nie cofa się w czasie, więc dziadkowie się poznają. Pętla bez wyjścia. Fizycy proponują dwa wyjścia z tej łamigłówki. Rosjanin Igor Nowikow sformułował zasadę samouzgodnienia: zdarzenia w pętli czasu muszą być spójne, więc podróżnik po prostu nie zdoła zmienić przeszłości. Druga koncepcja, związana z interpretacją wielu światów, zakłada, że podróżnik ląduje w innej gałęzi historii i jego własna przeszłość pozostaje nietknięta.

Hipoteza ochrony chronologii Hawkinga

W 1992 roku Stephen Hawking opublikował pracę, w której postawił hipotezę ochrony chronologii. Jego zdaniem prawa fizyki, a dokładniej efekty kwantowe, nie pozwalają powstać pętlom czasu: w chwili, gdy wehikuł byłby bliski uruchomienia, fluktuacje energii narastałyby lawinowo i zniszczyłyby go. Hawking dodawał też argument obserwacyjny, który łatwo zapamiętać: gdyby podróże w przeszłość były możliwe, dawno odwiedziliby nas turyści z przyszłości.

Przyjęcie Hawkinga dla podróżników w czasie

Hawking sprawdził to w praktyce. 28 czerwca 2009 roku urządził przyjęcie w Gonville and Caius College w Cambridge, z balonami, szampanem i przekąskami. Zaproszenia rozesłał dopiero następnego dnia, więc trafić mógł tylko ktoś, kto potrafi cofnąć się w czasie. Czekał kilka godzin. Nie przyszedł nikt. Nagranie z pustej sali pokazał później w swoim serialu dokumentalnym jako „eksperymentalny dowód”, że podróże w przeszłość nie są możliwe.

Jest jeszcze jedna, w pełni realna forma patrzenia w przeszłość: niebo. Światło z gwiazd i galaktyk leci do nas latami, więc widzimy je takimi, jakie były dawno temu. Niektóre z nich mogą już nie istnieć, jak martwa gwiazda, która zaskoczyła astronomów.

Czy podróżnicy w czasie istnieją: słynne historie

Internet pełen jest relacji ludzi, którzy rzekomo przenieśli się w czasie. Trzy najsłynniejsze pochodzą z Anglii i Francji. Żadna nie przetrwała zderzenia z faktami, ale wszystkie są ciekawe, a część z nich trafia na listy najbardziej tajemniczych miejsc na Ziemi.

Zielone dzieci z Woolpit

W XII wieku dwaj kronikarze, Ralph z Coggeshall i William z Newburgh, opisali chłopca i dziewczynkę znalezionych przy wsi Woolpit w Suffolk. Mieli zieloną skórę, mówili nieznanym językiem i przez długi czas jedli tylko bób. Chłopiec wkrótce zmarł, dziewczynka przeżyła, została ochrzczona, a według Ralpha wyszła później za mąż w King’s Lynn. Opowiadała, że przybyła z „krainy świętego Marcina”, gdzie zawsze panuje półmrok. Stąd teorie o przybyszach z Marsa albo z innego czasu. Historycy mają prostsze wyjaśnienie: zielonkawy odcień skóry mógł wynikać ze skrajnego niedożywienia, a dzieci mogły być sierotami z flamandzkich osad, które zabłąkały się z pobliskiej wsi Fordham St Martin.

Wersal 1901: Maria Antonina w ogrodzie

10 sierpnia 1901 roku dwie Angielki, Charlotte Anne Moberly, dyrektorka St Hugh’s College w Oksfordzie, i Eleanor Jourdain, zwiedzały ogrody Petit Trianon w Wersalu. Twierdziły, że spotkały ludzi w strojach z XVIII wieku, a szkicującą damę uznały później za Marię Antoninę. W 1911 roku wydały pod pseudonimami książkę „An Adventure”. Francuski biograf Philippe Jullian zwrócił uwagę, że w tamtych latach w okolicy odbywały się kostiumowe przyjęcia poety Roberta de Montesquiou. Panie najpewniej trafiły na przebierańców.

Średniowieczne domy we wsi Kersey w hrabstwie Suffolk
britainexpress.com

Kadeci w Kersey, 1957

Trzej kadeci Royal Navy, William Laing, Michael Crowley i Ray Baker, mieli podczas ćwiczeń terenowych w 1957 roku trafić do wsi Kersey, która wyglądała na wymarłą: bez anten, samochodów i ludzi, ze zgniłym mięsem w sklepie rzeźnika. Badacze zjawisk paranormalnych uznali później, że chłopcy zobaczyli wieś z XV wieku. Kersey to jednak autentyczna, średniowieczna wieś w Suffolk, w której do dziś stoi wiele starych domów, a relację spisano po latach, z pamięci świadków.

Dlaczego mózg „przenosi nas” w czasie

Psychologowie przypominają, że pamięć nie jest nagraniem, tylko rekonstrukcją. Silne emocje, zmęczenie i oczekiwania sprawiają, że mózg uzupełnia luki tym, co pasuje do historii, a każde kolejne opowiedzenie wspomnienia zmienia je odrobinę. O tym, jak pracuje się z pamięcią i emocjami, mówią przedstawiciele różnych nurtów terapii psychologicznej. Także nasze poczucie upływu czasu jest bardzo plastyczne, co dobrze widać w badaniach o tym, dlaczego czas płynie nam za szybko i jak go spowolnić.

Przepowiednie, które brzmią jak wieści z przyszłości

W 1898 roku Morgan Robertson wydał powieść „Futility”, w której ogromny, uważany za niezatapialny statek „Titan” tonie po zderzeniu z górą lodową, a ludzie giną, bo zabrakło szalup. Titanic zatonął 14 lat później. W XIII wieku angielski franciszkanin Roger Bacon pisał o maszynach latających, statkach bez wioślarzy i wozach poruszających się bez koni. To przykłady trafnych przewidywań, a nie dowody na podróże w czasie: Robertson znał ówczesne statki i ich słabe punkty, a Bacon opisywał to, co uważał za możliwe dzięki mechanice.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.

Czy cofanie się w czasie jest możliwe?

Według dzisiejszej wiedzy nie. Ogólna teoria względności dopuszcza matematyczne rozwiązania z pętlami czasu, ale wymagają one egzotycznej materii albo obracającego się Wszechświata. Niczego takiego nie zaobserwowano.

Czy podróż w czasie do przyszłości jest możliwa?

Tak. Dylatacja czasu z teorii względności została zmierzona zegarami atomowymi w samolotach w 1971 roku, a satelity GPS korygują swoje zegary o około 38 mikrosekund na dobę. Skok o lata wymagałby jednak lotu z prędkością bliską prędkości światła.

Czy podróżnicy w czasie istnieją?

Nie ma na to żadnego dowodu. Na przyjęcie dla podróżników w czasie, które Stephen Hawking urządził 28 czerwca 2009 roku i ogłosił dopiero po fakcie, nie przyszedł nikt.

O ile młodsi są astronauci po pobycie na ISS?

Po półrocznej misji o około 0,005 sekundy. Wynika to z prędkości stacji, około 7,7 km/s, przy której czas płynie nieco wolniej niż na Ziemi.

Na czym polega paradoks dziadka?

Podróżnik cofa się w czasie i nie dopuszcza do spotkania swoich dziadków, przez co sam nie mógłby się urodzić ani odbyć tej podróży. Fizycy odpowiadają na to zasadą samouzgodnienia Nowikowa albo koncepcją wielu światów.

Napisane przez Redakcja Sztosowe

Redakcja portalu zdrowotnego, skupia się na dostarczaniu rzetelnych i aktualnych informacji dotyczących szeroko pojętego zdrowia. Zespół tworzą pasjonaci i specjaliści z różnych dziedzin medycyny, dietetyki oraz psychologii, którzy łączą wiedzę naukową z praktycznymi poradami, aby wspierać czytelników w dążeniu do lepszego samopoczucia i zdrowego stylu życia. Dzięki zaangażowaniu w promowanie zdrowia publicznego i prewencji chorób, portal stał się cenionym źródłem inspiracji dla osób szukających sprawdzonych sposobów na poprawę jakości życia.