Redakcja Sztosowe
Kościół nie ukrywa apokryfów – i technicznie rzecz biorąc nie mógłby, nawet gdyby chciał. Ewangelia Tomasza, Ewangelia Judasza czy Ewangelia Marii Magdaleny są od dziesięcioleci przetłumaczone, wydane w naukowych edycjach krytycznych i dostępne w każdej większej księgarni. Po polsku wydaje je m.in. katolickie Wydawnictwo WAM w wielotomowej serii Apokryfy Nowego Testamentu pod redakcją ks. Marka Starowieyskiego. Prawdziwa historia tych tekstów jest przy tym o wiele ciekawsza niż teoria spiskowa: to opowieść o tym, jak wczesne chrześcijaństwo przez trzy stulecia decydowało, które pisma uznać za wiarygodne.
📌 W skrócie
- Apokryf to pismo o tematyce biblijnej, które nie weszło do kanonu – nie znaczy to, że jest zakazane czy tajne.
- Większość znanych apokryfów powstała w II–IV wieku, czyli 100–300 lat po wydarzeniach, które opisują.
- Przełomem było odkrycie biblioteki z Nag Hammadi w grudniu 1945 roku – 13 kodeksów i ponad 50 tekstów.
- Kanon Nowego Testamentu kształtował się stopniowo: Kanon Muratoriego (ok. 170–200), 39. list świąteczny Atanazego z 367 roku, synody w Hipponie (393) i Kartaginie (397).
- Powody odrzucenia były konkretne: późne datowanie, brak związku z apostołami, treści gnostyckie lub sprzeczne z resztą nauczania.
Czym właściwie jest apokryf?
Greckie apokryphos znaczy „ukryty”, „schowany” – pierwotnie określano tak pisma przeznaczone dla wąskiego grona wtajemniczonych. W języku współczesnego religioznawstwa apokryf to po prostu utwór o tematyce biblijnej, który nie został włączony do kanonu danej wspólnoty. Nic więcej.
Warto od razu rozróżnić dwa pojęcia, które bywają mylone. Kanon to zamknięta lista ksiąg uznanych przez wspólnotę za natchnione i normatywne – w Nowym Testamencie liczy 27 pozycji. Apokryf to tekst spoza tej listy, który może być czytany, badany i cytowany, ale nie stanowi podstawy nauczania. Kościół katolicki nigdy nie zakazał ich lektury; przeciwnie – sam finansuje i wydaje ich naukowe tłumaczenia.
Część apokryfów wywarła przy tym ogromny wpływ na pobożność i sztukę. Imiona rodziców Maryi, wół i osioł przy żłobie czy scena zstąpienia Chrystusa do otchłani – to wszystko pochodzi z tekstów spoza kanonu.
Jak powstawał kanon Nowego Testamentu
Nie było jednego dnia ani jednego głosowania, które „ustaliło Biblię”. Proces trwał około trzystu lat i miał kilka wyraźnych punktów zwrotnych.
Kanon Muratoriego (ok. 170–200 n.e.). To najstarsza znana lista pism chrześcijańskich. Fragment łacińskiego rękopisu odnalazł w Bibliotece Ambrozjańskiej w Mediolanie włoski historyk Ludovico Antonio Muratori i opublikował go w 1740 roku. Wymienia cztery ewangelie, Dzieje Apostolskie i większość listów Pawła, ale też – z wyraźnym wahaniem – Apokalipsę Piotra, o której pisze, że „niektórzy z nas nie zgadzają się, by czytano ją w kościele”.
39. list świąteczny Atanazego (367 n.e.). Biskup Aleksandrii Atanazy Wielki wymienił w nim dokładnie 27 ksiąg Nowego Testamentu – to pierwsza znana lista identyczna z dzisiejszą.
Synody w Hipponie (393) i Kartaginie (397 i 419). Kościoły północnoafrykańskie potwierdziły ten sam zestaw ksiąg. Synody nie tyle wybrały kanon, ile zatwierdziły stan, który ukształtował się wcześniej w praktyce liturgicznej.
⚠️ Uwaga: Popularna teza, jakoby cesarz Konstantyn albo sobór nicejski w 325 roku „wybrały cztery ewangelie i spaliły resztę”, nie ma oparcia w źródłach. Sobór nicejski w ogóle nie zajmował się kanonem, a lista czterech ewangelii funkcjonowała już w II wieku – potwierdza ją Kanon Muratoriego, o półtora wieku starszy od domniemanej decyzji.
10 apokryfów, które warto znać – zestawienie
Zobacz również:
Co naprawdę zawiera każdy z tych tekstów
1. Ewangelia Tomasza
Najsłynniejszy apokryf i jednocześnie najbardziej nietypowy. To zbiór 114 sentencji przypisywanych Jezusowi, bez opisu narodzin, cudów, męki i zmartwychwstania. Część wypowiedzi ma bliskie odpowiedniki w Ewangeliach Mateusza i Łukasza, część brzmi zupełnie inaczej.
Pełną wersję koptyjską odnaleziono w Nag Hammadi w 1945 roku; sam kodeks datuje się na ok. 340 rok. Wcześniej znano już greckie fragmenty z Oksyrynchos, datowane na lata 130–250. Część badaczy datuje rdzeń tekstu na I wiek, większość – na II. Co ciekawe, sama Ewangelia Tomasza nie zawiera rozbudowanej mitologii gnostyckiej: nie ma w niej Sofii ani demiurga.
2. Ewangelia Judasza
Tekst, który w 2006 roku wywołał medialną sensację. Przedstawia Judasza nie jako zdrajcę, lecz jako jedynego ucznia rozumiejącego Jezusa – tego, który wydaje Go na Jego wyraźną prośbę, by uwolnić Go od ciała.
Ireneusz z Lyonu wspominał o „Ewangelii Judasza” już około 180 roku, opisując ją jako pismo sekty kainitów. Zachowany egzemplarz – Kodeks Tchacos – został datowany radiowęglowo na około 280 rok (±60 lat), a pierwsze tłumaczenie opublikowało National Geographic w 2006 roku. Tekst nie został więc „odkryty” wbrew Kościołowi – jego istnienie było znane z chrześcijańskich źródeł od osiemnastu wieków.
3. Ewangelia Marii (Magdaleny)
Krótki tekst z II wieku, zachowany fragmentarycznie – brakuje sześciu pierwszych i czterech środkowych stron. Maria opowiada apostołom o wizji, w której Jezus poucza ją o wędrówce duszy. Piotr i Andrzej kwestionują jej relację, pytając, czy Zbawiciel rzeczywiście mógłby powierzyć tajemną naukę kobiecie.
Rękopis koptyjski (Kodeks Berliński, Papyrus Berolinensis 8502) kupiono w Kairze w 1896 roku, ale przekład Waltera Tilla ukazał się dopiero w 1955 roku – opóźnienie wynikało z dwóch wojen światowych, nie z cenzury. Warto dodać, że tekst nie nazywa Marii „umiłowaną uczennicą” w sensie małżeńskim ani nie mówi nic o związku z Jezusem.
4. Ewangelia Piotra
Opowiada o męce i zmartwychwstaniu, ale z kilkoma zaskakującymi szczegółami: winę za skazanie Jezusa ponosi Herod, nie Piłat, a z grobu wychodzi mówiący krzyż. Fragment grecki odnalazł w 1886 roku w Achmim w Egipcie francuski archeolog Urbain Bouriant – w grobie mnicha.
Już około 200 roku biskup Serapion z Antiochii najpierw pozwolił gminie w Rhossos czytać ten tekst, a po lekturze wycofał zgodę, uznając, że sugeruje on doketyzm – pogląd, według którego Chrystus cierpiał tylko pozornie. To jeden z nielicznych przypadków, gdzie znamy dokładny powód odrzucenia konkretnego pisma.
5. Ewangelia Filipa
Zbiór refleksji o sakramentach, powstały najpewniej w III wieku w kręgu walentynian – jednej ze szkół gnostyckich. Odnaleziony w Nag Hammadi w 1945 roku.
To właśnie z tego tekstu pochodzi zdanie, które zrobiło zawrotną karierę dzięki powieściom sensacyjnym: Maria Magdalena zostaje nazwana koinonos Jezusa (towarzyszka, wspólniczka), a autor wspomina, że Jezus całował ją w… i tu papirus jest uszkodzony. Brakującego słowa po prostu nie ma. Badacze proponują „rękę”, „policzek”, „czoło” albo „usta” – i żadna z tych rekonstrukcji nie jest pewna.
6. Protoewangelia Jakuba
Apokryf, który miał największy realny wpływ na chrześcijańską pobożność. Powstał około połowy II wieku i opowiada nie o Jezusie, lecz o dzieciństwie i młodości Maryi. To stąd pochodzą imiona jej rodziców – Anny i Joachima – których nie wymienia żadna ewangelia kanoniczna, a którzy są czczeni jako święci.
Tekst opisuje ofiarowanie małej Maryi w świątyni i przedstawia Józefa jako starszego wdowca z dziećmi z pierwszego małżeństwa. Kościół nie uznał go za księgę natchnioną, ale nigdy nie ukrywał, że część tradycji maryjnej ma właśnie takie źródło.
7. Dzieje Pawła i Tekli
Powieść religijna z końca II wieku o młodej kobiecie z Ikonium, która pod wpływem kazań Pawła wybiera dziewictwo, przeżywa stos i arenę, a następnie sama zaczyna nauczać. Tekla była przez wieki jedną z najpopularniejszych świętych chrześcijańskiego Wschodu.
Ten apokryf ma najlepiej udokumentowaną historię odrzucenia. Tertulian zanotował, że autorem był prezbiter z Azji, który przyznał się do napisania tekstu i został złożony z urzędu. Nie chodziło o treść, lecz o podpisanie własnego dzieła imieniem apostoła.
8. Ewangelia Dzieciństwa Tomasza
Mimo podobnej nazwy nie ma nic wspólnego z Ewangelią Tomasza. To zbiór opowieści o Jezusie w wieku od pięciu do dwunastu lat. Chłopiec lepi z gliny wróble i ożywia je, ale też przeklina rówieśnika, który go potrącił.
Współcześni czytelnicy odbierają to jako szokujące, ale w II wieku takie opowieści miały podkreślać boską moc obecną w Jezusie od początku. Tekst był ogromnie popularny – przetłumaczono go na trzynaście języków, od syryjskiego i ormańskiego po staroirlandzki i staroczeski. Trudno o wyraźniejszy dowód, że nikt go nie tłumił.
9. Ewangelia Nikodema (Akta Piłata)
W obecnej formie pochodzi z IV lub V wieku. Pierwsza część opisuje proces Jezusa przed Piłatem, druga – zstąpienie Chrystusa do otchłani i wyprowadzenie stamtąd patriarchów Starego Testamentu. Tę scenę znamy dziś z tysięcy średniowiecznych obrazów i misteriów pasyjnych, choć w kanonicznych ewangeliach jej nie ma.
Powodem odrzucenia było tu przede wszystkim datowanie: tekst powstał kilka wieków po wydarzeniach i po ustaleniu listy ewangelii. To nie przeszkodziło mu stać się jedną z najbardziej wpływowych ksiąg średniowiecznej Europy.
10. Apokalipsa Piotra
Powstała między 100 a 150 rokiem i jest najstarszą znaną chrześcijańską wizją piekła i nieba. Kary opisano na zasadzie lustrzanego odbicia grzechu: bluźnierców powieszono za języki, bogaczy obojętnych na biedę odziano w łachmany. Obrazy z tego tekstu wpłynęły później na całą europejską wyobraźnię – aż po Dantego.
To jedyny apokryf z tej listy, który rzeczywiście był przez pewien czas blisko kanonu. Wymienia go Kanon Muratoriego, a VI-wieczny Kodeks Klaromontański zaznacza specjalnym znakiem jako sporny. Badacze wskazują, że jednym z powodów wykluczenia była sugestia, iż modlitwa świętych może ostatecznie wybawić potępionych – co kłóciło się z kształtującą się nauką o wieczności kary.
💡 Ciekawostka: Bibliotekę z Nag Hammadi odkryto przypadkiem w grudniu 1945 roku, gdy egipski chłop kopał ziemię pod nawóz u stóp klifu Dżabal al-Tarif. W zakopanym dzbanie znajdowało się 13 skórzanych kodeksów z ponad 50 tekstami. Część kart spłonęła w domowym piecu, zanim ktokolwiek zorientował się, czym są.
Dlaczego te teksty nie weszły do kanonu
Wczesne wspólnoty kierowały się kilkoma powtarzalnymi kryteriami – i żadne z nich nie brzmiało „to jest dla nas niewygodne”.
Datowanie. Księgi kanoniczne powstały w I wieku, w zasięgu pamięci pokolenia świadków. Większość apokryfów – sto do trzystu lat później.
Związek z apostołami. Tytuł „Ewangelia Piotra” czy „Ewangelia Filipa” nie oznacza, że napisał ją Piotr albo Filip. Przypisywanie tekstu autorytetowi z przeszłości (pseudoepigrafia) było w starożytności zabiegiem literackim, ale właśnie ono dyskwalifikowało pismo.
Gnostycyzm. Część apokryfów zakładała, że zbawienie przychodzi przez tajemną wiedzę dostępną nielicznym, a materialny świat jest dziełem niższego bóstwa. To była inna religia, nie inna wersja tej samej.
Zgodność z całością nauczania. Wspólnoty odrzucały teksty, które kłóciły się z tym, co już czytano na liturgii – na przykład z realnością męki Chrystusa.
Trzy mity o „ukrywanych ewangeliach”
Mit 1: apokryfy są tajne. Są przetłumaczone, wydane i ogólnodostępne. Po polsku ukazują się w serii Apokryfy Nowego Testamentu pod redakcją ks. Marka Starowieyskiego, nakładem jezuickiego Wydawnictwa WAM.
Mit 2: ktoś je zniszczył. Większość zaginęła tak, jak ginęła większość starożytnej literatury – bo przestała być przepisywana. Papirus bez kopisty ma żywotność kilku pokoleń.
Mit 3: zmieniają obraz Jezusa. Zdaniem historyków apokryfy mówią znacznie więcej o wspólnotach z II i III wieku, które je pisały, niż o wydarzeniach z I wieku. To bezcenne źródło – tyle że do innej epoki.
Gdzie przeczytać apokryfy po polsku
Podstawowa pozycja to wspomniana seria Apokryfy Nowego Testamentu (WAM) – kilkutomowe wydanie z komentarzem naukowym, obejmujące ewangelie apokryficzne, dzieje apostołów i listy. Osobno wydawane są Apokryfy Starego Testamentu. Całość znajdziesz w każdej większej bibliotece akademickiej.
Jeśli lubisz takie zaskakujące historyczne tropy, sprawdź też: 20 ciekawostek z różnych zakątków świata, ciekawostki o brytyjskiej rodzinie królewskiej oraz najstarsze drzewa na świecie, które pamiętają czasy powstawania tych tekstów. Ciekawi Cię, jak działają współczesne zagadki bez odpowiedzi? A może wolisz konkrety, jak zapotrzebowanie kaloryczne dziecka?
Czy Kościół ukrywa apokryfy?
Nie. Teksty apokryficzne są publicznie dostępne, przetłumaczone i wydane w edycjach krytycznych. Po polsku publikuje je katolickie Wydawnictwo WAM w serii Apokryfy Nowego Testamentu pod redakcją ks. Marka Starowieyskiego. Można je kupić w księgarni lub wypożyczyć w bibliotece.
Czym różni się apokryf od księgi kanonicznej?
Kanon to zamknięta lista ksiąg uznanych przez wspólnotę za natchnione, w Nowym Testamencie licząca 27 pozycji. Apokryf to pismo o tematyce biblijnej spoza tej listy. Można je czytać i badać, ale nie stanowi podstawy nauczania ani nie jest czytane podczas liturgii.
Kiedy powstał kanon Nowego Testamentu?
Stopniowo, przez około trzy stulecia. Najstarsza znana lista to Kanon Muratoriego z lat około 170-200. Pierwszy spis dokładnie 27 ksiąg zawiera 39. list świąteczny Atanazego z Aleksandrii z 367 roku. Potwierdziły go synody w Hipponie w 393 roku oraz w Kartaginie w 397 i 419 roku.
Czy sobór nicejski wybrał cztery ewangelie?
Nie. Sobór nicejski w 325 roku zajmował się sporem o bóstwo Chrystusa, a nie kanonem Pisma. Lista czterech ewangelii funkcjonowała już w drugim wieku, co potwierdza Kanon Muratoriego, starszy od soboru o około półtora wieku.
Co naprawdę mówi Ewangelia Filipa o Marii Magdalenie?
Nazywa ją greckim słowem koinonos, czyli towarzyszka lub wspólniczka, i wspomina, że Jezus ją całował. Papirus jest jednak w tym miejscu uszkodzony i brakuje słowa określającego, w co. Badacze proponują różne rekonstrukcje, ale żadna nie jest pewna.
Kiedy odkryto bibliotekę z Nag Hammadi?
W grudniu 1945 roku w Górnym Egipcie. W zakopanym glinianym dzbanie znaleziono 13 kodeksów zawierających ponad 50 tekstów w języku koptyjskim, w tym Ewangelię Tomasza i Ewangelię Filipa. Część kart uległa zniszczeniu, zanim znalazcy zorientowali się w ich wartości.
Dlaczego apokryfy odrzucono?
Z czterech głównych powodów: późnego datowania, braku rzeczywistego związku z apostołami mimo tytułu, obecności nauk gnostyckich oraz sprzeczności z treścią pism czytanych już we wspólnotach. W przypadku Ewangelii Piotra zachowało się nawet uzasadnienie biskupa Serapiona z Antiochii.
