Jak temperament wpływa na zdrowie? Co mówią badania

Temperament wpływa na zdrowie przede wszystkim przez to, jak silnie i jak długo reagujesz na stres. Najlepiej udokumentowane są cztery związki: częsty gniew i wrogość wiążą się z wyższym ryzykiem choroby wieńcowej, wysoka neurotyczność z depresją, lękiem i bezsennością, niska sumienność z krótszym życiem, a optymizm z mniejszą liczbą zawałów i udarów. Do tego dochodzi samotność, której skutki zdrowotne badacze porównują z paleniem papierosów.

Temperament nie przesądza o chorobie. To jeden z czynników ryzyka, który działa obok genów, diety, ruchu i snu, a sposób reagowania na stres da się zmienić.

Temperament, osobowość, charakter: czym się różnią

Temperament to wrodzony, w dużej mierze biologiczny sposób reagowania: jak szybko się pobudzasz, jak intensywnie przeżywasz emocje i jak długo do siebie dochodzisz. Widać go już u niemowląt. Osobowość jest pojęciem szerszym, obejmuje też wartości, przekonania i nawyki, które kształtują się przez całe życie. Charakter to w potocznym znaczeniu ta część osobowości, którą oceniamy moralnie.

Podział na choleryka, sangwinika, flegmatyka i melancholika pochodzi od Hipokratesa i Galena, którzy wiązali temperament z przewagą jednego z płynów ustrojowych. Ta teoria jest dziś historią. Współczesna psychologia opisuje ludzi głównie modelem Wielkiej Piątki (neurotyczność, ekstrawersja, otwartość, ugodowość, sumienność), a w Polsce także Regulacyjną Teorią Temperamentu Jana Strelaua. Większość badań nad zdrowiem korzysta właśnie z tych modeli.

Jak psychika przekłada się na ciało

Kluczowy jest układ stresu: podwzgórze, przysadka i nadnercza. Gdy reagujesz złością albo lękiem, organizm wyrzuca adrenalinę i kortyzol, rośnie ciśnienie i tętno. Raz na jakiś czas to nic złego. Problem zaczyna się wtedy, gdy taka reakcja powtarza się wiele razy dziennie przez lata, a wysoki kortyzol daje konkretne objawy, od kłopotów ze snem po tłuszcz na brzuchu i podwyższone ciśnienie.

Związkiem psychiki z odpornością zajmuje się psychoneuroimmunologia. Jej początki to rok 1975, gdy Robert Ader i Nicholas Cohen pokazali, że reakcję układu odpornościowego szczurów można warunkować jak odruch. Później udało się to zmierzyć u ludzi: u studentów stomatologii w czasie sesji egzaminacyjnej mała rana w jamie ustnej goiła się średnio o około 40 procent dłużej niż w czasie wakacji (Marucha i współpracownicy, 1998).

Które cechy temperamentu najbardziej wpływają na zdrowie

Źródła: Chida i Steptoe, Journal of the American College of Cardiology 2009; Jokela i wsp., American Journal of Epidemiology 2013; Rozanski i wsp., JAMA Network Open 2019; metaanaliza Brigham Young University, Perspectives on Psychological Science 2015. Związek nie oznacza, że cecha sama wywołuje chorobę.

Wrogość i gniew obciążają serce

Z wszystkich cech temperamentu z chorobami serca najmocniej łączy się wrogość, czyli cyniczne, podejrzliwe nastawienie do ludzi i łatwość wpadania w złość. Metaanaliza Chidy i Steptoe’a z 2009 roku objęła 25 badań u osób zdrowych i 18 u pacjentów z chorobą wieńcową. Wysoki poziom gniewu i wrogości wiązał się z ryzykiem choroby wieńcowej wyższym o 19 procent u zdrowych i o 24 procent u już chorych. Inna metaanaliza (Mostofsky i współpracownicy, 2014) wykazała, że w ciągu 2 godzin po wybuchu złości ryzyko zawału jest blisko pięć razy wyższe niż zwykle. Przy pojedynczym wybuchu bezwzględne ryzyko pozostaje niewielkie, ale u osób, które złoszczą się codziennie, efekty się sumują.

Na marginesie: słynna osobowość typu A (pośpiech, rywalizacja, niecierpliwość) w latach 60. i 70. uchodziła za czynnik ryzyka zawału, ale późniejsze duże badania tego nie potwierdziły. Z całego zestawu cech „typu A” szkodliwa okazała się głównie wrogość.

Neurotyczność sprzyja depresji, lękowi i bezsenności

Neurotyczność to skłonność do zamartwiania się, lęku i gwałtownych wahań nastroju. W badaniach podłużnych to jeden z najsilniejszych znanych czynników ryzyka depresji i zaburzeń lękowych. Osoby o wysokiej neurotyczności częściej źle śpią i częściej zgłaszają dolegliwości bólowe oraz jelitowe. Ciekawe, że w dużej metaanalizie Jokeli z 2013 roku sama neurotyczność nie podnosiła ryzyka zgonu, gdy uwzględniono pozostałe cechy. Skrajnym przykładem tego, jak silne emocje działają na serce, jest zespół złamanego serca (takotsubo), w którym nagły stres na kilka tygodni osłabia mięsień sercowy.

Sumienność wiąże się z dłuższym życiem

Sumienni ludzie są zorganizowani, słowni i konsekwentni. W metaanalizie Jokeli i współpracowników (2013), która objęła 76 150 dorosłych i prawie 4 tysiące zgonów, osoby z najniższą sumiennością miały o 37 procent wyższe ryzyko śmierci niż pozostali. Główny mechanizm jest przyziemny: sumienni rzadziej palą, mniej piją, regularniej się badają i biorą leki zgodnie z zaleceniem.

Optymizm chroni serce

Zespół Alana Rozanskiego z Mount Sinai w Nowym Jorku zebrał w 2019 roku 15 badań z udziałem około 230 tysięcy osób. Optymiści mieli o 35 procent mniej zawałów, udarów i zgonów sercowych niż pesymiści oraz o 14 procent niższą śmiertelność ogólną. Optymizm nie działa jak tabletka: optymiści po prostu częściej ruszają się, lepiej jedzą i szybciej idą do lekarza, a w stresie rzadziej wpadają w długą spiralę zamartwiania się.

Tłumienie emocji przenosi napięcie do ciała

Szkodzić może też przeciwny biegun. Osoby, które z zasady wypierają złość i smutek, w laboratorium często mają wyższe ciśnienie i tętno w reakcji na stres, choć same deklarują spokój. Pokrewne zjawisko to aleksytymia, czyli trudność w rozpoznawaniu i nazywaniu własnych uczuć, która dotyczy mniej więcej co dziesiątej osoby. Aleksytymia wiąże się z częstszymi dolegliwościami bez uchwytnej przyczyny w badaniach, na przykład bólami brzucha, głowy czy pleców.

Samotność działa jak palenie

Samotność częściej dotyka osoby nieśmiałe i lękowe, ale introwersja sama w sobie nie jest problemem. Liczy się to, czy masz chociaż jedną bliską osobę. Badacze z Brigham Young University przeanalizowali w 2010 roku 148 badań z udziałem ponad 300 tysięcy osób: silne więzi społeczne zwiększały szansę przeżycia okresu obserwacji o 50 procent, a ryzyko związane z ich brakiem autorzy porównali do palenia około 15 papierosów dziennie. W kolejnej metaanalizie (2015) samotność podnosiła ryzyko zgonu o 26 procent, a izolacja społeczna o 29 procent. W 2023 roku Światowa Organizacja Zdrowia powołała specjalną komisję do spraw więzi społecznych, uznając samotność za globalny problem zdrowotny.

Dobrze widać to u osób już chorych. W badaniu Duke University z 1992 roku wśród blisko 1400 pacjentów z chorobą wieńcową ci, którzy nie mieli partnera ani nikogo bliskiego, trzy razy częściej umierali w ciągu 5 lat niż osoby mające wsparcie.

Jak chronić zdrowie niezależnie od temperamentu

Temperamentu nie wymienisz, ale możesz zmienić to, jak z niego korzystasz. Przegląd 207 badań (Roberts i współpracownicy, 2017) pokazał, że stabilność emocjonalna, czyli przeciwieństwo neurotyczności, to cecha, która najwyraźniej poprawia się dzięki psychoterapii, średnio już po kilku miesiącach. Najwięcej dają proste rzeczy:

• Przeformułowanie sytuacji. Gdy ktoś się spóźnia, załóż, że ma trudny dzień, a nie że Cię lekceważy. Ta sama sytuacja odebrana jako wyzwanie zamiast zagrożenia daje słabszą reakcję stresową.
• Ruch. WHO zaleca dorosłym od 150 do 300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo. Regularna aktywność obniża reaktywność na stres, a ruch chroni serce nawet wtedy, gdy skupiasz go w weekend.
• Sen. Niewyspany mózg reaguje na drobne przykrości silniej. Dorosły potrzebuje co najmniej 7 godzin, szczegóły znajdziesz w tekście o tym, ile snu potrzebuje człowiek.
• Relacje. Regularny kontakt z przynajmniej jedną bliską osobą to jeden z najsilniejszych czynników ochronnych w całej tej dziedzinie.
• Kontrola ciśnienia. Jeśli łatwo wpadasz w złość, mierz ciśnienie co najmniej raz w roku. To najprostszy sposób, żeby zobaczyć, czy emocje zaczynają zostawiać ślad w naczyniach.
• Psychoterapia. Przy nasilonym lęku, napadach gniewu albo przewlekłym smutku najlepiej przebadana jest terapia poznawcza i behawioralna.

Psycholog Salvatore Maddi opisał cechę, którą nazwał wytrzymałością psychiczną: zaangażowanie w to, co ma sens, skupienie na tym, na co masz wpływ, i traktowanie zmian jak wyzwań. Tego da się nauczyć niezależnie od tego, czy z natury jesteś cholerykiem, czy melancholikiem.

Najczęściej zadawane pytania

Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani psychologa.